Nyu-York olimlari vaqt kristallarini havoda ushlab turishga muvaffaq bo‘ldi
Nyu-York universitetining fizika sohasidagi mutaxassislari vaqt kristallari nazariyasiga oid yangi va ajoyib kashfiyot qilishdi. Bu haqda Zamin.uz xabar berdi.
Ular zarrachalari barqaror va takroriy harakatni amalga oshiradigan g‘oyat noyob materiya shaklini yaratishga muvaffaq bo‘lishdi. Bu haqda nufuzli Physical Review Letters ilmiy jurnali batafsil ma’lumot berdi.
Avvalgi tadqiqotlar bilan solishtirganda, yangi tizimning asosiy farqi shundaki, u makroskopik darajada, ya’ni insonning oddiy ko‘zi bilan ham kuzatilishi mumkin. Bundan tashqari, bu noyob tizim havoda tovush to‘lqinlari yordamida ushlab turiladi.
Vaqt kristallari tashqi kuchlar ta’sirida bo‘lmasa ham, zarrachalari doimiy ravishda takrorlanuvchi sikllarda harakatlanadigan maxsus tuzilmalardir. Ular birinchi marta o‘n yil avval nazariy jihatdan isbotlangan va keyinchalik tajribalar orqali tasdiqlangan bo‘lsa-da, hozirgacha ular kvant hisoblashlar va ma’lumotlarni saqlashda katta istiqbol beruvchi vositalar hisoblanadi.
Yangi tadqiqot jarayonida olimlar akustik levitatsiya usulidan foydalanishdi. Ularning tajribasida penopolistiroldan yasalgan kichik sharchalar turg‘un tovush to‘lqinlari yordamida havoda ushlab turildi.
Bu sharchalar tovush vibratsiyalari orqali bir-biri bilan o‘zaro ta’sirlashuvni boshladilar. Nyu-York universiteti aspiranti Mia Morrell shuni ta’kidladiyki, tovush to‘lqinlari zarrachalarga suv yuzasidagi to‘lqinlar bargni qanday harakatlantirsa, aynan shunday ta’sir ko‘rsatadi.
Zarrachalarni turg‘un to‘lqin maydoniga joylashtirish orqali ularni og‘irlik kuchiga qarshi havoda ushlab turish imkoniyati tug‘iladi. Bu tizimda zarrachalar o‘rtasidagi ta’sir g‘ayrioddiy bo‘ladi, chunki kattaroq sharchalar ko‘proq tovush tarqatadi, kichiklari esa kuchliroq ta’sirlanadi.
Natijada nosimmetrik o‘zaro ta’sir yuzaga keladi. Bu asimmetriya tizim Nyutonning uchinchi qonunini buzgandek ko‘rinadi, garchi haqiqatda u faqat tashqi ko‘rinish bilan shunday tuyulsa ham.
O‘zaro ta’sirlar muvozanatsiz bo‘lib, zarrachalarning o‘z-o‘zidan barqaror tebranishlarini ta’minlaydi va natijada vaqt kristallari hosil bo‘ladi. Tadqiqot rahbari, fizika professori Devid Griyer yangi tizimning oddiyligiga alohida e’tibor qaratdi.
Uning so‘zlariga ko‘ra, vaqt kristallari ekzotik va murakkab tuyulishi mumkin bo‘lsa-da, ular yaratgan tizim o‘zining juda oddiyligi bilan hayratlanarli darajada noyobdir. Bu kashfiyot kelajakda fizika va texnologiya sohasida yangi imkoniyatlarni ochib berishi mumkin.
