AQSH Mustaqillik deklaratsiyasidagi iboralar vikinglar davriga borib taqaladi
AQSH Mustaqillik deklaratsiyasidagi mashhur iboralar asrlar davomida shakllangan til va madaniyat tarixini o‘zida mujassam etgan. Bu haqda Zamin.uz xabar berdi.
Mutaxassislar ta’kidlashicha, hujjatdagi ayrim so‘zlarning kelib chiqishi nafaqat Rim yoki Yevropa sivilizatsiyasi, balki vikinglar davriga ham borib taqaladi. 1776 yil 4 iyul kuni qabul qilingan AQSH Mustaqillik deklaratsiyasi nafaqat yangi davlatning tashkil topishini e’lon qildi, balki insoniyat tarixidagi eng mashhur siyosiy hujjatlardan biriga aylandi.
Ayniqsa, undagi "Barcha insonlar teng yaratilgan", "Hayot", "Erkinlik" va "Baxtga intilish huquqi" kabi iboralar bugungi kungacha huquqshunoslar, tarixchilar va tilshunoslar o‘rtasida bahslarga sabab bo‘lib kelmoqda. Tarixchilarning ta’kidlashicha, deklaratsiya matnini tayyorlagan Tomas Jefferson hujjatni imkoni boricha sodda, tushunarli va barcha mustamlakalar tomonidan qabul qilinishi mumkin bo‘lgan uslubda yozishga harakat qilgan.
Shu bilan birga, u ushbu matn Amerika xalqining ruhi va dunyoqarashini ham aks ettirishini istagan. Mutaxassislar e’tiborini tortgan eng qiziq jihatlardan biri hujjatdagi "baxt" so‘zining tarixi bo‘ldi.
Irlandiyadagi Kork universiteti professori Tom Birketning aytishicha, mazkur so‘z qadimgi skandinav tilidagi "happ" atamasidan kelib chiqqan bo‘lib, u dastlab "omad", "baxtli taqdir" yoki "yaxshi nasiba" ma’nosini anglatgan. Bu atamani Britaniyaga VIII–IX asrlarda kelgan vikinglar olib kirgan.
Ilk davrlarda "happy" so‘zi insonning omadli yoki taqdir tomonidan qo‘llab-quvvatlanganini anglatgan bo‘lsa, vaqt o‘tishi bilan uning ma’nosi o‘zgarib, quvonch, mamnunlik va farovon hayot tushunchalari bilan bog‘lana boshladi. XVII–XVIII asrlarda Yevropada Ma’rifatparvarlik davri boshlangach, inson taqdiri faqat omadga emas, balki uning o‘z irodasi va harakatiga ham bog‘liq degan g‘oya keng tarqaldi.
Shu tariqa "baxt" tushunchasi yangi mazmun kasb etdi va Tomas Jefferson uni insonning ajralmas huquqlaridan biri sifatida deklaratsiyaga kiritdi. Tadqiqotchilarning fikricha, hujjatda aynan "baxtga erishish" emas, balki "baxtga intilish huquqi" qayd etilgani ham bejiz emas.
Bu inson har doim o‘z hayotini yaxshilashga harakat qilish huquqiga ega ekanini anglatadi. Shuningdek, deklaratsiyadagi "erkinlik" so‘zi ham uzoq tarixga ega.
U lotincha "libertas" atamasidan kelib chiqqan bo‘lib, qadimgi Rimda qullikdan ozod qilingan inson maqomini anglatgan. Keyinchalik bu so‘z fransuz tili orqali ingliz tiliga o‘tib, bugungi ma’nodagi "erkinlik" tushunchasiga aylangan.
Kembrij universiteti professori Filippa Stilning ta’kidlashicha, "erkinlik" g‘oyasi turli sivilizatsiyalarda ming yillar davomida shakllangan bo‘lib, deklaratsiya ana shu tarixiy merosning davomi hisoblanadi. Biroq u hujjat qabul qilingan davrda ham barcha insonlarga birdek tatbiq etilmagan.
Chunki AQSH asoschilarining ayrimlari qullarga egalik qilgan va huquqlarni amalda hamma uchun ta’minlamagan. Tadqiqotchilar yana bir muhim jihatni eslatib o‘tadilar: deklaratsiya qabul qilingan paytda uning mazkur iboralari aqlli, o‘qigan, boy va erkin erkaklar uchun yozilganini tan olish kerak.
Bunga qaramay, bu hujjat kundan kungacha insoniyat erkinlik va adolat g‘oyalari uchun asos bo‘lib kelmoqda.
