Olimlar koinotda o‘ta noyob va qorong‘u gamma chaqnashini aniqladi
Xalqaro astrofiziklar guruhi Eynshteyn Zondi missiyasi doirasida olingan ma’lumotlarni tahlil qilib, koinotning olis nuqtasida yuz bergan o‘ta noyob gamma nurlanish chaqnashini o‘rganib chiqdi. Bu haqda Zamin.uz xabar berdi.
Mazkur hodisa Yer sayyorasidan taxminan olti yarim milliard parsek masofadagi galaktikada ulkan yulduzning o‘z ichiga qulashi, ya’ni kollapsi natijasida yuzaga kelgan. Olimlar ushbu portlashni qorong‘u gamma chaqnashlari sirasiga kiritishdi.
Buning asosiy sababi shundaki, portlash rentgen va gamma nurlari diapazonida juda kuchli energiya chiqargan bo‘lsa-da, oddiy optik teleskoplar orqali uni kuzatishning deyarli imkoni bo‘lmadi. Otkazilgan tahlillar natijasida ma’lum bo‘lishicha, mazkur galaktikada koinot changining zichligi o‘ta yuqori bo‘lib, u ko‘rinadigan yorug‘likni yuzlab marta susaytirib yuborgan.
Bu holat koinotdagi eng zich chang pardalaridan biri sifatida baholanmoqda. Tadqiqotda ishtirok etgan xalqaro mutaxassislar aniq gamma spektroskopiya usulidan foydalanib, portlashning asl tabiatini tasdiqlashdi.
Eynshteyn Zondi va Chilidagi Gemini South teleskopi yordamida olimlar fanda kam uchraydigan oqim sinishi hodisasini qayd etishga muvaffaq bo‘lishdi. Portlashdan o‘n yetti kun o‘tgach aniqlangan ushbu samara portlashning geometrik tuzilishini aniq hisoblash imkonini berdi.
Ma’lum bo‘lishicha, mazkur hodisa odatdagi chaqnashlardan farqli ravishda o‘n darajadan ortiq kenglikdagi nurlanish konusiga ega bo‘lgan. Bu esa portlashning harakat energiyasi dastlab taxmin qilinganidan ancha yuqori ekanligidan dalolat beradi.
Maxsus kompyuter algoritmlari yordamida o‘tkazilgan modellashtirish ishlari portlashning markaziy manbai, ya’ni yangi tug‘ilgan qora tuynuk yoki kuchli magnit maydoniga ega neytron yulduzi, kollapsdan keyin yana sakkiz soat davomida zarba to‘lqinini energiya bilan to‘yintirib turganini ko‘rsatdi. Ushbu ilmiy kashfiyot yulduzlar hayoti va ularning portlash jarayonlarini tushunishda muhim qadam bo‘lib xizmat qiladi.
Shuningdek, mazkur tadqiqot Eynshteyn Zondi missiyasining hatto eng quyuq chang bulutlari ortida yashiringan kosmik hodisalarni ham aniqlashda qanchalik samarali ekanini yana bir bor isbotladi. Bunday kuzatuvlar koinotning shakllanishi va rivojlanish qonuniyatlarini chuqurroq anglashga yordam beradi.
