Fiziklar kvant mexanikasi bo‘yicha qirq yillik nazariyani rad etishdi
Italiyaning Gran-Sasso laboratoriyasida faoliyat yurituvchi XENON xalqaro fiziklar jamoasi kvant mexanikasi asoslarini tekshirish borasida misli ko‘rilmagan natijalarni e’lon qildi. Bu haqda Zamin.uz xabar berdi.
Dunyodagi eng yuqori sezgirlikka ega bo‘lgan qorong‘u materiya detektori hisoblangan XENONnT qurilmasi yordamida olimlar qariyb qirq yildan ortiq vaqt davomida mavjud bo‘lgan klassik spontan lokalizatsiya modelini tajriba yo‘li bilan rad etishdi. Mazkur tadqiqot natijalari zamonaviy fizika olamida katta shov-shuvga sabab bo‘lmoqda.
Tadqiqotning asosiy maqsadi ilm-fan olamida mashhur bo‘lgan Shryodinger mushugi jumboqini tushuntirib berishdan iborat edi. Kvant mexanikasi qonuniyatlariga ko‘ra, yirik jismlar bir vaqtning o‘zida bir nechta holatda bo‘lishi mumkin, biroq biz kundalik hayotda bunday hodisani kuzatmaymiz.
O‘tgan asrda ilgari surilgan nazariya kvant noaniqligini yo‘q qiluvchi tabiiy mexanizm mavjudligini va u o‘zidan zaif rentgen nurlanishini tarqatishini taxmin qilgan edi. Olimlar aynan mana shu nurlanishni izlashga kirishdilar.
Mutaxassislar qariyb olti tonna suyuq ksenon bilan to‘ldirilgan maxsus kameradan foydalanib, detektorni koinotdagi eng sokin va tashqi ta’sirlardan xoli joyga aylantirishdi. Tadqiqot davomida atomlar ichidagi elektron va protonlarning o‘zaro ta’sirini hisobga oluvchi yangicha yondashuv qo‘llanildi.
Bu usul o‘lchov aniqligini sezilarli darajada oshirish imkonini berdi va kutilgan natijalarni ta’minladi. O‘tkazilgan murakkab tajriba natijalari hech qanday ortiqcha nurlanish mavjud emasligini ko‘rsatdi.
Bu esa o‘nlab yillar davomida ishonib kelingan klassik mexanizmning asossiz ekanini juda yuqori aniqlik darajasi bilan tasdiqladi. Shuningdek, mazkur xulosa kvant dinamikasining sodda modellarini shubha ostiga qo‘ydi va yangi ilmiy izlanishlar uchun yo‘l ochdi.
Ushbu kashfiyot qorong‘u materiya detektorlarini nafaqat sirli kosmik zarralarni, balki fazo va vaqt tuzilishini ham o‘rganuvchi qudratli vositaga aylantirdi. Endilikda fiziklar yanada murakkabroq nazariyalarni, xususan, turli shovqinli va energiya yo‘qolishi bilan bog‘liq modellarni tekshirishga asosiy e’tiborni qaratishmoqda.
Mazkur yangilik koinotning yaralishi va uning ishlash tamoyillarini chuqurroq anglashga yordam beradi.
