NASA kashfiyotidagi ikki ekzo sayyora shirin paxtga o‘xshash zichlikni qabul qildi

NASA agentligining TESS kosmik teleskopi yordamida olib borilgan tadqiqotlar natijasida fanga ma’lum bo‘lgan eng g‘alati ekzo sayyoralardan ikkitasi aniqlandi. Bu haqda Zamin.uz xabar berdi.

TOI-791 b va TOI-791 c deb nomlangan ushbu obyektlar o‘zining ulkan hajmi va favqulodda past zichligi bilan olimlarni hayratga solmoqda. Ularning zichligi deyarli shirin paxt bilan teng ekani ma’lum bo‘ldi.

Ushbu noyob sayyoralar Quyoshga o‘xshash TOI-791 yulduzi atrofida aylanadi. Mazkur tizim Yer sayyarasidan taxminan 1113 yorug‘lik yili uzoqlikda joylashgan.

Dastlabki ma’lumotlar tranzit usuli, ya’ni sayyora yulduz diski oldidan o‘tayotganda yorug‘likning pasayishini kuzatish orqali olindi. Keyingi tahlillar esa bu obyektlarning fizik xususiyatlari koinot haqidagi tasavvurlarni o‘zgartirib yuborishini ko‘rsatdi.

NASA Ames tadqiqot markazi ma’lumotlariga ko‘ra, Yupiter hajmidagi bu havo sharlari juda katta, lekin massasi juda kichik. TOI-791 b sayyorasi Yupiter bilan deyarli bir xil o‘lchamga ega, biroq massasi Quyosh tizimidagi eng yirik sayyoraning atigi 3 foizini tashkil etadi.

Ikkinchi obyekt, TOI-791 c, diametri bo‘yicha hatto Yupitardan ham kattaroq, lekin massasi Yupiter massasining bor-yo‘g‘i 5,9 foiziga teng. Bunday ko‘rsatkichlar mazkur sayyoralarni zamonaviy astronomiyadagi eng siyrak obyektlar qatoriga qo‘shadi.

Ushbu obyektlarning mavjudligi sayyoralarning shakllanishi haqidagi mavjud nazariy modellarga zid keladi. Olimlar hozircha qanday qilib bunday kichik massaga ega gaz gigantlari ulkan atmosferani ushlab tura olishi mumkinligini tushuntirishga harakat qilmoqdalar.

Bu kashfiyot koinotdagi gaz gigantlari biz o‘ylagandan ko‘ra xilma-xil bo‘lishi mumkinligini isbotlaydi. Sayyoralarning orbital harakati ham o‘ziga xos.

TOI-791 b o‘z yulduzi atrofini 139 kunda, TOI-791 c esa 232 kunda to‘liq aylanib chiqadi. Bunday uzoq davom etadigan orbitalarni aniqlash murakkab jarayon bo‘lib, uzoq vaqt davomida uzluksiz kuzatuvni talab qiladi.

Tizimning yana bir diqqatga sazovor jihati shundaki, bu ikki gigant bir-biriga kuchli gravitatsion ta’sir o‘tkazadi. Oksford universiteti tadqiqotchisi Jorj Dransfildning ta’kidlashicha, bitta yulduz atrofida bir vaqtning o‘zida ikkita o‘ta yumshoq sayyoraning topilishi noyob hodisadir.

Bu tizim sayyoralarning migratsiyasi va ularning evolyutsiyasini o‘rganish uchun o‘ziga xos laboratoriya vazifasini o‘taydi. Kelajakda ushbu sayyoralarning atmosferasi kimyoviy tarkibini o‘rganish orqali ularning qanday paydo bo‘lgani haqida aniqroq xulosalar chiqarish rejalashtirilgan.

Hozirda olimlar TOI-791 tizimidagi bu g‘aroyib obyektlar orqali gaz gigantlarining barqarorlik chegaralarini qayta ko‘rib chiqmoqdalar. Ushbu kashfiyot nafaqat astronomiya, balki umumiy fizika qonuniyatlarining ekzo sayyoralar muhitida namoyon bo‘lishi borasida yangi savollarni ko‘tarmoqda.