Arizona olimlari ekstremal ob-havo hodisalardan himoyalanishning yangi usulini taklif qildi
Arizona shtati universiteti tadqiqotchilari ekstremal ob-havo hodisalariga qarshi kurashishning yangi usulini taklif qilishdi. Bu haqda Zamin.uz xabar berdi.
Olimlar iqlim tizimiga qo‘pol aralashish o‘rniga, uning eng nozik rivojlanish bosqichlarida kichik va maqsadli ta’sir o‘tkazish orqali falokatlarning oldini olish mumkinligini isbotlashga harakat qilmoqdalar. Ushbu yondashuv atmosferaning o‘z ichki kuchlaridan uning yo‘nalishini o‘zgartirishda foydalanishni ko‘zda tutadi.
Tadqiqot asosi xaos nazariyasidagi mashhur kapalak effektiga tayanadi. Atmosfera murakkab va chiziqli bo‘lmagan tizim bo‘lgani sababli, uning boshlang‘ich holatidagi arzimagan o‘zgarish ham kelajakdagi katta jarayonlarga sezilarli ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Olimlarning fikricha, to‘fon, sovuq havo oqimlari yoki qurg‘oqchilik hali vayronkor kuchga kirmasidan oldin ularning traektoriya va intensivligini qayta sozlash imkoniyati mavjud. Sun’iy intellekt va kompyuter modellari yordamida ushbu konsepsiyani sinab ko‘rish uchun mutaxassislar Aurora deb nomlangan yirik miqyosli sun’iy intellekt modelidan foydalanishdi.
Mazkur tizim iqlimiy ma’lumotlarning ulkan massivlarini tahlil qilib, aralashuv uchun eng maqbul vaqt va nuqtani aniqlashga yordam beradi. Tajribalar davomida tarixda yuz bergan real tabiiy ofatlar ssenariylari qayta ishlanib, ularga sun’iy ta’sir ko‘rsatib ko‘rildi.
Natijalar kutilganidan ham samaraliroq bo‘lib chiqdi. Masalan, 2012-yilda yuz bergan va katta talafot keltirgan Sendi to‘foni modeli ustida ishlaganda, uning cho‘qqisiga chiqishidan bir necha kun oldin amalga oshirilgan aniq hisoblangan ta’sir dovul yo‘nalishini 300 kilometrga o‘zgartira olishi ma’lum bo‘ldi.
Bu to‘fonni Nyu-York kabi yirik megapolisdan uzoqlashtirish uchun yetarli masofadir. Shuningdek, modellashtirish jarayonida boshqa natijalar ham qayd etildi.
2021-yilda Texasda kuzatilgan anomal sovuq vaqtida minimal haroratni taxminan 10 darajaga ko‘tarish imkoniyati aniqlandi. Kuchli suv toshqinlariga sabab bo‘luvchi atmosfera daryolarining yog‘ingarchilik intensivligini 5 foizga kamaytirish mumkinligi ko‘rsatildi.
To‘fonlarning harakat yo‘nalishini belgilovchi yuqori atmosfera oqimlarini kichik ta’sir bilan boshqarish ssenariylari tasdiqlandi. Tadqiqotchilarning ta’kidlashicha, an’anaviy himoya usullari endilikda iqlim o‘zgarishi keltirayotgan zararlarni qoplay olmayapti.
Hisob-kitoblarga ko‘ra, faqatgina 2024-yilning o‘zida ekstremal ob-havo hodisalari jahon iqtisodiyotiga taxminan 417 milliard dollar zarar yetkazgan. Global isish fonida bunday hodisalarning chastotasi va kuchi ortib borayotgani yangi yondashuvlarni talab qilmoqda.
Hozircha ushbu loyiha faqat kompyuter simulyatsiyalari darajasida bo‘lsa-da, uni amaliyotga tatbiq etish uchun bulutlarni sun’iy ravishda haydash texnologiyasidan foydalanish rejalashtirilmoqda. Bu usul bulutlarning tarkibini o‘zgartirish orqali yog‘ingarchilik miqdorini boshqarishga imkon beradi.
Olimlar kelajakda ushbu yondashuvning to‘fonlar, qurg‘oqchilik va ekstremal harorat hodisalarini kamaytirishda samarali vosita aylanishiga ishoncini bildirmoqdalar.
