Olimlar suniy intellekt yordamida yangi turdagi bakteriofaglarni yaratdi
Amerika Qo'shma Shtatlarining Palo-Alto shahridagi Arc Institute ilmiy tashkiloti tadqiqotchilari ilk bor sun'iy intellekt yordamida tabiatda uchramaydigan, biroq to'laqonli hayotiy bakteriofaglarni yaratishga muvaffaq bo'lishdi. Bu haqda One.uz xabar beradi.
Bakteriofaglar bakteriyalarni zararkunanda sifatida yo'q qiluvchi viruslar bo'lib, ularning sun'iy ravishda ishlab chiqilishi biotibbiyot sohasida ulkan burilish yasashi kutilmoqda. Science jurnalida e'lon qilingan mazkur ilmiy tajriba nanotexnologiyalar rivojiga xizmat qilishi bilan birga, mutaxassislar o'rtasida biologik xavfsizlik borasida jiddiy bahs va xavotirlarni ham keltirib chiqardi.
Yangi genomlarni yaratish uchun olimlar barcha hayot shakllariga oid millionlab DNK ketma-ketliklari asosida Evo deb nomlangan maxsus genom til modelini ishlab chiqdilar. Matnlar bilan ishlovchi yirik til modellari tamoyillariga asoslangan ushbu tizim tabiiy genomlar bo'ysunadigan evolyutsion qonuniyatlarni o'rganib, ularning mutlaqo yangi variantlarini loyihalash imkonini berdi.
Tadqiqot davomida odamlar uchun zararsiz bo'lgan va ichak tayoqchasiga ta'sir ko'rsatadigan Phi X-174 bakteriofagi asosiy namuna sifatida tanlab olindi. Sun'iy genomlarning laboratoriya sinovlari Evo modeli sinov jarayonida 700 000 ta ehtimoliy genomik ketma-ketlikni shakllantirdi.
Tadqiqotchilar ularning ichidan eng istiqbolli deb topilgan 300 tasini tanlab olib, laboratoriya sharoitida sintez qildilar va bakteriyalar ichiga joylashtirdilar. Natijada ushbu jarayondan yetuk virus zarrachalari hosil bo'lib, ulardan 16 tasi to'laqonli hayotiy va faol ekanligi ilmiy jihatdan isbotlandi.
Sintez qilingan ushbu faglar o'z tuzilishi jihatidan tabiiy nusxalaridan sezilarli darajada farq qilishi bilan ajralib turadi. Sun'iy yaratilgan viruslar tarkibida mutlaqo yangi o'zgarishlar, g'ayrioddiy genlar va boshqaruvchi elementlar aniqlandi.
Masalan, faglardan biri o'zining oqsil qobig'ida evolyutsion jihatdan juda uzoq bo'lgan boshqa virusga tegishli DNKni qadoqlash oqsilidan foydalangan. Bu holat sun'iy intellektning tabiatda mavjud bo'lmagan biologik birikmalarni ham yarata olish qobiliyatini ko'rsatadi.
Antibiotiklarga chidamlilik muammosiga yechim Laboratoriya sinovlari sun'iy intellekt yaratgan faglar turlicha yuqumli faollikka egaligini va hatto tabiiy viruslarga nisbatan chidamlilik hosil qilgan bakteriya shtammlarini ham zararlay olishini ko'rsatdi. Bir nechta sun'iy faglar aralashmasi chidamli bakteriyalar bilan juda tez kurashgan bo'lsa, tabiiy viruslar aralashmasi bu vazifada ojizlik qildi.
Mazkur uslub kelajakda antibiotiklarga chidamli bakteriyalarga qarshi samarali davolash usullarini yaratishda muhim qadam bo'lishi mumkin. Biroq texnologiyaning jadal rivojlanishi mutaxassislarda haqli xavotirlarni uyg'otmoqda.
Jons Hopkins universiteti huzuridagi Sog'liqni saqlash xavfsizligi markazi professorlari generatorli sun'iy intellekt yordamida viruslarni loyihalash jarayoni nazoratdan chiqib ketishi mumkinligidan ogohlantirmoqda. Shu sababli, biotexnologik xavfsizlikni ta'minlash va ushbu sohani xalqaro miqyosda tartibga solish masalasi bugungi kunda dolzarb bo'lib qolmoqda.
