Olimlar lazer yordamida yopiq obyektlarni ko'rish texnologiyasini yaratdi
Xalqaro tadqiqotchilar guruhi o‘ta quvvatli lazer qurilmasi yordamida sun’iy muon nurlarini hosil qilib, ilk bor yopiq obyektning tasvirini olishga muvaffaq bo‘ldi. Bu haqda One.uz xabar beradi.
Ushbu muhim ilmiy tajriba Ruminiyadagi yadro fizikasiga ixtisoslashgan yirik lazer markazida o‘tkazildi. Mazkur kashfiyot qalin metall yoki beton to‘siqlar ortidagi narsalarni qisqa vaqt ichida ko‘rish imkonini berishi bilan ilm-fan olamida katta qiziqish uyg‘otdi.
Muonlar elektronlarga o‘xshash zarralar bo‘lib, vazni jihatidan ulardan taxminan ikki yuz baravar og‘irroq hisoblanadi. Aynan mana shu xususiyat ularga metall, beton va tog‘ jinslari kabi zich materiallarning bir necha metrlik qatlamidan osongina o‘tib ketish imkonini beradi.
O‘tgan zarralar soni hamda ularning harakat yo‘nalishi o‘zgarishini tahlil qilish orqali obyektlarning ichki tuzilishini ularni ochmasdan yoki buzmasdan turib o‘rganish mumkin. Ilm-fanda bunday usul muografiya deb ataladi.
Sun’iy muon manbai va tajriba jarayoni Odatda muografiya usulida kosmik nurlarning atmosfera zarralari bilan to‘qnashuvi natijasida tabiiy ravishda yuzaga keladigan muonlardan foydalaniladi. Shu usul yordamida, masalan, Misr piramidalarining ichki tuzilishi va ulardagi yashirin xonalar tadqiq qilingan edi.
Biroq tabiatdagi muonlar nisbatan kam uchraydi, ya’ni har bir kvadrat santimetr yuzadan soniyasiga atigi bitta zarracha o‘tadi. Shu sababli batafsil tasvir hosil qilish uchun oylar davomida uzluksiz kuzatuv olib borish talab etilar edi.
Ushbu muammoga yechim topish maqsadida olimlar laboratoriya sharoitida sun’iy muon manbaini yaratishga qaror qilishdi. Buning uchun o‘ta kuchli lazer nuri gaz muhitiga yo‘naltirilib, undagi elektronlar juda yuqori quvvatgacha tezlashtirildi.
So‘ngra elektronlar maxsus nishon bilan to‘qnashib, juft muonlarni keltirib chiqaruvchi yuqori quvvatli nurlanishni hosil qildi. Muonlarni boshqa turdagi zarralardan ajratib olish uchun hosil bo‘lgan nur maxsus filtrlar yordamida tozalandi.
Kelajakdagi istiqbollar va amaliy ahamiyat O‘tkazilgan tajriba davomida manbadan qirq ikki metr masofada joylashgan qurilmalar ikki metr qalinlikdagi beton devor ortidagi qo‘rg‘oshin g‘ishtlar taxlamini aniqladi. Olingan tasvir g‘ishtlarning haqiqiy joylashuvi va o‘lchamlariga to‘liq mos keldi.
Kompyuter hisob-kitoblari qayd etilgan zarralarning qariyb to‘qson foizi aynan muonlardan iborat bo‘lganini tasdiqladi. Bu natija lazer yordamida sun’iy ravishda olingan dunyodagi ilk muografik tasvir sifatida baholanmoqda.
Hozircha bunday suratlarning aniqlik darajasi yuqori emas, shuning uchun texnologiyani, xususan, lazer va detektorlarni yanada takomillashtirish zarur. Shunga qaramay, sun’iy manba tabiiy kosmik zarralar oqimiga bog‘lanib qolmasdan, skanerlash ishlarini sezilarli darajada tezroq va zarurat tug‘ilganda darhol o‘tkazish imkonini beradi.
Kelgusida ushbu usul ko‘priklar, binolar va boshqa yirik infratuzilma inshootlarini tekshirishda, shuningdek, qalin himoya qatlamlari ostida yashiringan xavfli moddalarni qidirishda muhim vositaga aylanadi.
