Astronomlar shakllanish bosqichidagi yangi sayyoraning ilk tasvirini oldi
Xalqaro astronomlar guruhi ilm-fan tarixida ilk bor o‘z atrofida gaz va chang to‘playotgan, shakllanish bosqichidagi sayyoraning to‘g‘ridan-to‘g‘ri tasvirini olishga muvaffaq bo‘ldi. Bu haqda One.uz xabar beradi.
The Astrophysical Journal Letters ilmiy nashrida e’lon qilingan ushbu tadqiqot uzoq yillardan buyon faqat nazariy jihatdan o‘rganib kelingan jarayonlarni amalda kuzatish imkonini berdi. Mazkur kashfiyot sayyoralarning paydo bo‘lishi haqidagi tasavvurlarni tubdan o‘zgartirib, zamonaviy astronomiya va planetologiya sohasida muhim burilish yasadi.
WISPIT 2b deb nomlangan ushbu osmon jismi Yer sayyorasidan taxminan 430 yorug‘lik yili uzoqligida joylashgan. Uning vazni Quyosh tizimidagi eng yirik sayyora bo‘lmish Yupiterdan besh barobar ko‘proqdir.
Ushbu ulkan jism o‘z yulduzi atrofida Neptun orbitasidan deyarli ikki barobar uzoqroq masofada aylanadi. Noyob surat Chili hududidagi Atakama cho‘lida o‘rnatilgan ALMA radioteleskoplar majmuasi yordamida olindi.
Ushbu texnologiya koinotning eng chekka nuqtalaridagi jarayonlarni yuqori aniqlikda qayd etish imkonini beradi. Sayyoralarning shakllanish jarayoni Shu vaqtga qadar sayyoralarning paydo bo‘lishi faqat kompyuter modellari va nazariy taxminlar asosida tushuntirib kelinar edi.
Umumiy ilmiy qarashlarga ko‘ra, koinotdagi ulkan gaz va chang massasi aylanuvchi disk shaklida siqiladi. Uning ichida esa mayda qattiq zarralar bir-biri bilan to‘qnashib, vaqt o‘tishi bilan yirik jismlarni hosil qiladi.
Yulduzga yaqin hududlarda Yer kabi qattiq yuzali sayyoralar, uzoqroq masofalarda esa gaz gigantlari vujudga keladi. Biroq ushbu murakkab jarayonni bevosita kuzatish shu paytgacha hech bir tadqiqotchiga nasib etmagan edi.
Germaniyadagi Maks Plank nomidagi Astronomiya instituti mutaxassislari kuzatilgan jarayonlarni o‘ziga xos tarzda izohladilar. Tadqiqotlar natijasida ma’lum bo‘lishicha, shakllanayotgan sayyoralar o‘z atrofidagi muhitni o‘zgartirib, gaz girdoblarini hosil qiladi.
WISPIT 2b atrofida aniqlangan bu kabi harakatlar avvalroq faqat matematik hisob-kitoblarda bashorat qilingan edi. Endilikda olimlar sayyora o‘z massasini qanday oshirishi va atrofidagi moddalarni qanday o‘zlashtirishini real vaqt rejimida tahlil qilish imkoniga ega bo‘ldilar.
Kuzatuvlarning ilmiy ahamiyati Ilmiy tilda protoplanetar diskdagi bo‘shliq va tirqish tushunchalari bir-biridan keskin farq qiladi. Bo‘shliq deganda muayyan hududning moddalardan deyarli to‘liq tozalanishi tushuniladi.
Bunday holatni og‘irligi Yupiterdan o‘n barobar katta bo‘lgan boshqa bir jism hosil qilgan. Tirqish esa zichligi pastroq bo‘lgan hudud bo‘lib, u yerda sayyoraning o‘sishi uchun yetarli miqdorda qurilish materiallari saqlanib qolgan.
WISPIT 2b aynan mana shunday tirqish ichida rivojlanishda davom etmoqda. ALMA majmuasi 66 ta alohida antennadan olingan ma’lumotlarni yagona tizimga birlashtirish orqali misli ko‘rilmagan aniqlikka erishdi.
Bunday murakkab muhandislik yechimi oddiy teleskoplar ilg‘ay olmaydigan detallarni, xususan, gaz oqimlarining yo‘nalishini ham ko‘rish imkonini berdi. Maxsus vizualizatsiya usullari yordamida gazning harakati turli ranglarda aks ettirilib, sayyoraning shakllanish dinamikasi to‘liq tasvirlandi.
Ushbu kashfiyot koinot sirlarini anglash yo‘lidagi ulkan qadamdir.
