Koinotda yulduzlar hosil bo'lish sur'ati keskin kamaygani aniqlandi
Xitoy Fanlar akademiyasi boshchiligidagi xalqaro astronomlar guruhi koinotdagi vodorod zaxiralari bo‘yicha o‘tkazilgan yirik tadqiqot natijalarini e’lon qildi. Bu haqda One.uz xabar beradi.
So‘nggi 4,5 milliard yilni qamrab olgan ushbu izlanishlar natijasida ma’lum bo‘lishicha, koinotda yulduzlar hosil bo‘lish sur’ati qariyb 2,5 barobar kamaygan bo‘lsa-da, ularning asosiy yoqilg‘isi hisoblangan neytral atom vodorodining zichligi atigi 1,4 martaga pasaygan. Bu kashfiyot yulduzlar paydo bo‘lish jarayoni nega sekinlashayotgani haqidagi ilmiy qarashlarni o‘zgartirib, mavjud gaz zaxiralari va yangi yulduzlar shakllanishi o‘rtasidagi nomutanosiblikni ko‘rsatib berdi.
Ushbu ulkan ilmiy loyihani amalga oshirishda ikki qudratli texnologik vositadan foydalanildi. Birinchisi, Xitoyning Guychjou provinsiyasida joylashgan, diametri 500 metrni tashkil etuvchi dunyodagi eng yirik FAST radioteleskopidir.
Mazkur qurilma 21 santimetr to‘lqin uzunligidagi nurlanishlarni aniqlik bilan qayd etish imkoniga ega. Ikkinchisi esa Amerikaning Arizona shtatidagi Nikolas Meyoll teleskopiga o‘rnatilgan DESI spektroskopik loyihasi bo‘lib, u osmonning uchdan bir qismini qamrab olgan holda 2,5 milliondan ortiq galaktika haqida ma’lumot to‘pladi.
Yoqilg‘i yetarli bo‘lsa-da jarayon sekinlashmoqda Ilmiy jamoatchilik orasida uzoq vaqt davomida yulduzlar sovuq molekulyar vodorod bulutlaridan paydo bo‘lishi va bu jarayon neytral vodorod zaxiralariga bog‘liqligi haqidagi mantiqiy taxmin ustuvor bo‘lib kelgan. Nazariy jihatdan, zaxira kamayishi bilan yulduzlar shakllanishi ham to‘xtashi kerak edi.
Biroq FAST va DESI teleskoplari to‘plagan ma’lumotlar ushbu qonuniyatni inkor etdi. Neytral vodorod zaxiralari amalda yetarlicha saqlanib qolgan bo‘lsa-da, yulduzlar ishlab chiqaruvchi o‘ziga xos fabrikalarning ish sur’ati sezilarli darajada pasaygan.
Tadqiqot rahbarlarining ta’kidlashicha, olimlar kuzatayotgan bu holat koinot rivojlanishining so‘nggi bosqichidagi pasayish davrini ifodalaydi. Taxminan 10 milliard yil avval, ya’ni yulduzlar paydo bo‘lishi o‘zining eng yuqori nuqtasiga chiqqan kosmik tush davridan buyon ko‘rsatkichlar muntazam tushib bormoqda.
Shunga qaramay, neytral vodorodning ko‘pligi va yulduzlar hosil bo‘lishining keskin kamayishi o‘rtasidagi bog‘liqlik hali to‘liq ilmiy izoh talab qiladi. Barion sikli va moddalar almashinuvi Olimlarning fikricha, mazkur jumboqning yechimi barion sikliga borib taqalishi mumkin.
Barion sikli — bu oddiy moddalarning galaktikalar va ularning atrofidagi muhit o‘rtasidagi doimiy aylanish jarayonidir. Moddalar koinot to‘ridan galaktikaga tortiladi, ularning bir qismi yulduzlarga aylanadi, qolgan qismi esa o‘ta yangi yulduzlar chaqnashi va kuchli yulduz shamollari orqali yana tashqariga chiqarib yuboriladi.
Mualliflarning taxminiga ko‘ra, koinot qarishi bilan yirik miqyosdagi kosmik to‘rlardan keladigan gaz oqimi zaiflashib boradi. Neytral vodorodning umumiy zaxirasi barqaror bo‘lib ko‘ringani bilan, uning yulduz hosil qiluvchi molekulyar gazga aylanish samaradorligi pasayib ketgan.
Natijada, zaxiralar hali tugamagan bo‘lsa-da, yulduzlarga sarflangan gaz o‘rni yangi oqimlar hisobiga to‘ldirilmaydi va bu butun jarayonning asta-sekin turg‘unlashishiga olib keladi. Hozirda olingan natijalar koinot tarixining muayyan bir qismini aks ettiradi, biroq kelgusi tadqiqotlar bu jarayonning yanada chuqurroq ildizlarini ochib berishi kutilmoqda.
