Italiya qirg‘oqlarida koinotdan kelgan o‘ta kuchli sirli zarracha qayd etildi

2023-yilning fevral oyida Italiya qirg‘oqlari yaqinida joylashgan KM3NeT neytrino teleskopi koinotdan kelgan o‘ta yuqori quvvatli va sirli zarracha zarbasini qayd etdi. Bu haqda One.uz xabar beradi.
Ushbu neytrino o‘zidan oldin kuzatilgan shunga o‘xshash barcha zarralardan qariyb 35 barobar kuchliroq ekani bilan ilm-fan olamini hayratda qoldirdi. Myunxerdagi Maks Plank fizika instituti olimlari tomonidan o‘tkazilgan yangi tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, mazkur hodisa bizga noma’lum bo‘lgan beshinchi o‘lchamdagi qora tuynuk portlashi natijasida yuzaga kelgan bo‘lishi mumkin.
Bu nazariya koinotning tuzilishi va qorong‘i energiya haqidagi tasavvurlarni tubdan o‘zgartirib yuborish salohiyatiga ega. Olimlar uch yil davomida ushbu noodatiy energiya manbasini aniqlashga urindilar.
Dastlabki taxminlar kosmik nurlar to‘qnashuvi yoki uzoq galaktikalardagi faol yadrolar bilan bog‘langan edi, biroq ularning hech biri kuzatilgan hodisani to‘liq izohlab bera olmadi. Diter Lyust boshchiligidagi tadqiqotchilar guruhi ushbu sirli zarrachani koinotning ilk davrlarida paydo bo‘lgan birlamchi qora tuynuklar bilan bog‘lamoqda.
Stiven Xoking nazariyasiga ko‘ra, bunday kichik hajmli qora tuynuklar vaqt o‘tishi bilan bug‘lanib, kuchli energiya chiqaradi. Beshinchi o‘lcham va qorong‘i makon sirlari Tadqiqotning eng qiziqarli jihati shundaki, olimlar ushbu hodisani tushuntirish uchun beshinchi o‘lcham konsepsiyasidan foydalanishdi.
Garvard universiteti fizigi Kumrun Vafa tomonidan ilgari surilgan g‘oyaga ko‘ra, koinotimizda mikroskopik darajadagi qo‘shimcha o‘lcham mavjud bo‘lib, u qorong‘i energiya bilan bog‘liq. Agar portlayotgan qora tuynuk aynan shu yashirin o‘lcham ichida joylashgan bo‘lsa, fizik qonuniyatlarga ko‘ra, undan faqat neytrinolar chiqib keta oladi.
Bu esa nima uchun teleskoplar yorug‘lik zarralarini, ya’ni fotonlarni qayd etmaganini mantiqan asoslab beradi. Mazkur ilmiy faraz koinotdagi ko‘rinmas jarayonlarni o‘rganishda yangi eshiklarni ochadi.
Beshinchi o‘lcham nazariyasi hozircha gipotetik xarakterga ega bo‘lsa-da, u neytrino teleskopi qayd etgan ma’lumotlarga mos tushmoqda. Biroq, ilmiy hamjamiyatda ushbu dadil taxminlarga shubha bilan qarayotganlar ham yo‘q emas.
Masalan, Viskonsin-Medison universiteti mutaxassislari Janubiy qutbdagi yirikroq qurilmalar bunday zarralarni qayd etmaganini ro‘kach qilib, qo‘shimcha isbotlar talab qilinishini ta’kidlamoqdalar. Kelajakdagi tadqiqotlar va koinotni anglash Ushbu kashfiyot koinotning eng qorong‘i va o‘rganilmagan nuqtalarini tadqiq qilishda muhim qadam bo‘lishi kutilmoqda.
Agar beshinchi o‘lchamning mavjudligi va uning qora tuynuklar bilan aloqasi isbotlansa, bu zamonaviy fizika qonunlarini qayta ko‘rib chiqishga majbur qiladi. Kelajakda ishga tushiriladigan yangi avlod teleskoplari va detektorlari yordamida olimlar bunday yuqori energiyali zarralarni yanada aniqroq kuzatishni rejalashtirmoqdalar.
Bu esa insoniyatga koinotning yaratilishi va uning ko‘rinmas qatlamlari haqida aniqroq ma’lumotlarga ega bo‘lish imkonini beradi.





