Olimlar oq pakana yulduz atrofida yangi sayyora shakllanganini aniqladi
Xalqaro astronomlar guruhi oq pakana yulduz atrofida aylanuvchi ikkinchi avlod sayyorasi mavjudligini tasdiqlovchi ilk ishonchli dalillarni qoʻlga kiritdi. Bu haqda One.uz xabar beradi.
Ushbu koinot obyekti oʻzining ona yulduzi halokatga uchrab, tashqi qobiqlarini tashlab yuborganidan soʻng, qolgan moddalardan qayta shakllangan boʻlishi mumkinligi bilan ilmiy jamoatchilik eʼtiborini tortmoqda. Tadqiqotlarga koʻra, Yupiter oʻlchamidagi ushbu gaz giganti HS 0209+0832 deb nomlangan oq pakana atrofida harakatlanadi va oʻzining toʻliq aylanishini taxminan 4,4 Yer sutkasida amalga oshiradi.
Bu kashfiyot sayyoralarning paydo boʻlishi haqidagi anʼanaviy qarashlarni oʻzgartirib, yulduzlar oʻlimidan keyin ham yangi samoviy jismlar tugʻilishi mumkinligini isbotlamoqda. Odatda sayyoralar yulduzlar bilan bir vaqtda, yosh yoritqichni oʻrab turgan gaz va chang diskidan hosil boʻladi.
Biroq mazkur holatda olimlar mutlaqo boshqacha jarayonni kuzatishmoqda. Tadqiqotchilarning taʼkidlashicha, ushbu osmon jismi yulduz oʻz taraqqiyotining soʻnggi bosqichlarini bosib oʻtib, oq pakanaga aylanganidan keyin vujudga kelgan.
Shu sababli ham mualliflar uni qadimgi afsonalardagi oʻz kulidan qayta yaraluvchi feniks qushiga qiyoslashmoqda. Sayyora halok boʻlgan yulduzning qoldiq moddalaridan ikkinchi marotaba "dunyoga kelgan" deb hisoblanmoqda.
Sayyora shakllanishining sirlari va kimyoviy tarkib Ushbu farazni tasdiqlovchi asosiy dalil sifatida oq pakana atmosferasidagi oʻziga xos kimyoviy tarkib xizmat qildi. Kuzatuvlar davomida u yerda rux, mis va ayniqsa niobiy kabi ogʻir elementlarning gʻayrioddiy darajada yuqori miqdori aniqlandi.
Ayrim moddalarning konsentratsiyasi Quyoshdagi koʻrsatkichlardan qariyb ming baravar koʻp ekanligi maʼlum boʻldi. Bunday ogʻir elementlar qari yulduzlar ichidagi yadro reaksiyalari zanjiri, yaʼni s-jarayon bilan bogʻliq boʻlib, ular yulduz evolyutsiyasining eng soʻnggi bosqichlarida faollashadi.
Hozirgi vaqtda oq pakana oʻziga yaqin joylashgan ushbu gaz gigantidan asta-sekin moddalarni tortib olmoqda. Yulduz qoldigʻi atmosferasiga tushayotgan bu materiallar astronomlarga vayron boʻlayotgan sayyoraning kimyoviy tarkibini bevosita oq pakananing nurlanish spektriga qarab oʻrganish imkonini bermoqda.
Bu jarayon koinotdagi moddalar almashinuvini tushunish uchun noyob imkoniyatdir. Koinot teleskopi kuzatuvlari va ilmiy xulosalar Tadqiqotni yanada chuqurlashtirish maqsadida NASA agentligining TESS koinot teleskopi yordamida qoʻshimcha kuzatuvlar olib borildi.
Tizim yorqinligida taxminan 4,4 sutkalik davriylik aniqlandi, bu esa obyektning oq pakana atrofida aylanish davriga toʻla mos keladi. Olimlarning fikricha, bunday yangi sayyoraning yulduz oʻlimidan keyin vujudga kelishi uchun oʻziga xos sharoitlar talab etiladi.
Taxminlarga koʻra, HS 0209+0832 tizimi avvallari qoʻshaloq yulduzlardan iborat boʻlgan. Dastlab quyoshsimon yulduz qizil gigantga aylanib, oʻzining tashqi qatlamlarini koinotga otib yuborgan.
Ikkinchi yoritqichning tortishish kuchi esa ushbu moddalarning bir qismini ushlab qolib, ularni oq pakana atrofidagi orbitaga qaytargan. Natijada yangi disk shakllanib, undan ikkinchi avlod sayyorasi tugʻilishi uchun zamin yaratilgan.
Ushbu kashfiyot koinotdagi hayot aylanishi va yulduz tizimlarining yakuni haqidagi tasavvurlarni sezilarli darajada kengaytiradi.
