Quyoshning so‘nggi bosqichi sayyoralar orbitalarini butunlay buzib yuborishi mumkin
Taxminan 5 milliard yildan so‘ng Quyosh o‘zining hayotiy siklidagi so‘nggi bosqichga o‘tib, dastlab qizil gigantga aylanadi, so‘ngra oq mitti yulduz holatiga keladi. Bu haqda One.uz xabar beradi.
Olimlarning yangi tadqiqotlariga ko‘ra, bu jarayon Quyosh tizimidagi sayyoralar orbitalarini jiddiy ravishda beqarorlashtirib, ularning ayrimlari butunlay tizimdan chiqib ketishiga sabab bo‘lishi mumkin. The Astrophysical Journal Letters jurnalida e’lon qilingan ilmiy ishda ta’kidlanishicha, yulduz massasining kamayishi va uning pulsatsiyalari sayyoralar o‘rtasidagi muvozanatni butunlay buzib yuborish xavfini tug‘diradi.
Quyosh qizil gigant bosqichiga o‘tganda, uning tashqi qatlamlari kengayib, hozirgi Yer orbitasigacha yetib borishi taxmin qilinmoqda. Bunday sharoitda Yerning taqdiri hali ham noma’lumligicha qolmoqda.
Sayyora yulduzdan uzoqlashib, xavfsizroq orbitaga o‘tishi yoki Quyosh atmosferasi bilan to‘qnashib, yulduz ichiga yutilib ketishi mumkin. Har ikki holatda ham tizimdagi umumiy tartib tubdan o‘zgaradi.
Orbitalarning beqarorlashuvi va sayyoralar taqdiri Keyingi bosqichda Quyosh o‘zining tashqi qatlamlarini butunlay yo‘qotib, kichik va o‘ta zich oq mittiga aylanadi. Yangi tadqiqotda olimlar yulduz massasining bir tekisda emas, balki davriy tebranishlar orqali kamayishini hisobga olishgan.
Bu o‘zgarishlar sayyoralar harakatiga kuchli ta’sir ko‘rsatib, vaqt o‘tishi bilan butun tizimning barqarorligini izdan chiqaradi. Modellashtirish natijalari shuni ko‘rsatdiki, oq mitti paydo bo‘lganidan keyingi dastlabki 3 milliard yil ichida tizimlarning 96 foizida orbital barqarorlik buzilgan.
Tizimlarning qariyb 40 foizida tartibsizlik yulduz hali qizil gigant bosqichida bo‘lganidayoq boshlangan. Bu barcha sayyoralarning albatta halok bo‘lishini anglatmaydi, biroq ularning joylashuvi keskin o‘zgaradi.
Masalan, Uran va Neptun kabi yirik sayyoralar o‘zaro o‘rin almashishi yoki butunlay ochiq koinotga chiqib ketishi mumkin. Shu bilan birga, ayrim sayyora tizimlari uzoq vaqt davomida o‘z butunligini saqlab qolish ehtimoli ham mavjud.
Yulduz evolyutsiyasining realistik modellari Tadqiqot mualliflari Quyosh tizimiga o‘xshash tuzilmalarning o‘rtacha yashash muddatini taxminan 1 milliard yil deb baholashgan. Ilgari yulduz massasi bir tekis kamayadi deb hisoblangan sodda modellarda bu muddat ancha uzoq ko‘ringan edi.
Biroq yulduzning real evolyutsiyasi ancha murakkab kechadi va bu jarayon sayyoralarning omon qolish imkoniyatini kamaytiradi. Olimlarning fikricha, yangi natijalar Quyosh tizimining kelajagi borasidagi barcha savollarga to‘liq javob bermaydi.
Koinotda oq mitti va hatto neytron yulduzlar atrofida ham sayyoralar aniqlangani diqqatga sazovordir. Bu holat yulduz o‘zgarishidan keyin ham sayyoralar qanday qilib saqlanib qolishi mumkinligini yanada chuqurroq o‘rganish zarurligini ko‘rsatadi.
Kelajakdagi izlanishlar ushbu murakkab jarayonlarning aniqroq manzarasini chizib berishga xizmat qiladi.
