Katta adron kollayderi to'rt yilga to'xtadi
Dunyoning eng katta va qudratli zarralar tezlatgichi — Katta adron kollayderi toʻrt yillik keng koʻlamli modernizatsiya uchun ishini vaqtincha toʻxtatdi. Bu haqda Zamin.uz xabar berdi.
Yevropa yadroviy tadqiqotlar tashkiloti CERN tomonidan amalga oshirilayotgan bu loyiha koinotning eng asosiy sirlarini, jumladan, qorongʻi materiya va qorongʻi energiyani oʻrganishda yangi bosqichni boshlashga moʻljallangan. Shveysariya va Fransiya chegarasida, yer osti 100 metr chuqurlikda qurilgan 27 kilometrlik ulkan halqa shaklidagi ushbu inshoot 2012-yilda Xiggs bozonini kashf etishi bilan ilm-fan tarixida muhim oʻrin egallagan.
Endi mutaxassislar qurilmani yanada kuchliroq darajaga oshirishni rejalashtirmoqda. Modernizatsiyadan soʻng majmua yorqinlikdagi Katta adron kollayderi nomini oladi va uning yangilangan versiyasi 2030-yilning iyun oyida ishga tushirilishi kutilmoqda.
Loyiha rahbari Markus Tserlaufning taʼkidlashicha, bu bosqich butun dasturning muvaffaqiyati uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega. Modernizatsiyaning asosiy maqsadi — zarralar toʻqnashuvi sonini, yaʼni ilmiy yorugʻlik darajasini keskin oshirishdir.
Rejaga koʻra, bu koʻrsatkich hozirgi darajadan 10 marta koʻpayadi, bu esa olimlarga bugungidan 100 marta koʻproq maʼlumot toʻplash imkonini beradi. Ushbu maqsadga erishish uchun tezlatgich halqasining taxminan 1,2 kilometrlik qismi toʻliq almashtiriladi.
Yangi oʻta oʻtkazuvchan magnitlar oʻrnatilib, ular zarralar dastasini yanada aniqroq yoʻnaltirish imkonini beradi. Natijada, har bir oʻzaro taʼsir vaqtida toʻqnashuvlar soni hozirgi 60 tadan 200 tagacha yetadi.
Bu fiziklar uchun misli koʻrilmagan hajmdagi maʼlumot manbai hisoblanadi. Maʼlumotlar oqimining bunday ulkan oʻsishi muhandislar oldiga yangi texnologik vazifalarni qoʻydi.
Har soniyada sodir boʻladigan milliardlab hodisalarning barchasini saqlash amalga oshirib boʻlmaydi. Shu sababli, CERN mutaxassislari real vaqt rejimida eng muhim va istiqbolli toʻqnashuvlarni saralab olish uchun sunʼiy intellekt tizimlaridan foydalanishni rejalashtirmoqda.
Sunʼiy intellekt fiziklar oʻrnini egallamaydi, balki ularga filtr vazifasini bajaradi. Sunʼiy intellekt tizimlari yangi fizika alomatlari boʻlishi mumkin boʻlgan noyob hodisalarni bir zumda aniqlab, ularni keyingi tahlillar uchun ajratib oladi.
Bu esa olimlarga koinotning 95 foizini tashkil etuvchi, ammo bizga hali nomaʼlum boʻlgan qorongʻi materiya va energiyani oʻrganishda yordam beradi. HL-LHC loyihasining amalga oshirilishi nafaqat nazariy fizika, balki yuqori texnologiyalar rivoji uchun ham muhim ahamiyatga ega.
Oʻzbekistonlik yosh olimlar va tadqiqotchilar uchun ham CERN tajribasi doimo qiziqish markazida boʻlib kelgan. Koinotning yaralishi va moddaning tuzilishi haqidagi asosiy savollarga javob topish yoʻlidagi ushbu qadam, insoniyatning tabiat qonunlari haqidagi tushunchalarini tubdan oʻzgartirishi kutilmoqda.
