Katta adron kollayderi to‘rt yilga to‘xtadi

Dunyoning eng katta va qudratli zarralar tezlatgichi — Katta adron kollayderi to‘rt yillik keng ko‘lamli modernizatsiya uchun ishini vaqtincha to‘xtatdi. Bu haqda Zamin.uz xabar berdi.

Yevropa yadroviy tadqiqotlar tashkiloti CERN tomonidan amalga oshirilayotgan bu loyiha koinotning eng asosiy sirlarini, jumladan, qorong‘i materiya va qorong‘i energiyani o‘rganishda yangi bosqichni boshlashga mo‘ljallangan. Shveysariya va Fransiya chegarasida, yer osti 100 metr chuqurlikda qurilgan 27 kilometrlik ulkan halqa shaklidagi ushbu inshoot 2012-yilda Xiggs bozonini kashf etishi bilan ilm-fan tarixida muhim o‘rin egallagan.

Endi mutaxassislar qurilmani yanada kuchliroq darajaga oshirishni rejalashtirmoqda. Modernizatsiyadan so‘ng majmua yorqinlikdagi Katta adron kollayderi nomini oladi va uning yangilangan versiyasi 2030-yilning iyun oyida ishga tushirilishi kutilmoqda.

Loyiha rahbari Markus Tserlaufning ta’kidlashicha, bu bosqich butun dasturning muvaffaqiyati uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega. Modernizatsiyaning asosiy maqsadi — zarralar to‘qnashuvi sonini, ya’ni ilmiy yorug‘lik darajasini keskin oshirishdir.

Rejaga ko‘ra, bu ko‘rsatkich hozirgi darajadan 10 marta ko‘payadi, bu esa olimlarga bugungidan 100 marta ko‘proq ma’lumot to‘plash imkonini beradi. Ushbu maqsadga erishish uchun tezlatgich halqasining taxminan 1,2 kilometrlik qismi to‘liq almashtiriladi.

Yangi o‘ta o‘tkazuvchan magnitlar o‘rnatilib, ular zarralar dastasini yanada aniqroq yo‘naltirish imkonini beradi. Natijada, har bir o‘zaro ta’sir vaqtida to‘qnashuvlar soni hozirgi 60 tadan 200 tagacha yetadi.

Bu fiziklar uchun misli ko‘rilmagan hajmdagi ma’lumot manbai hisoblanadi. Ma’lumotlar oqimining bunday ulkan o‘sishi muhandislar oldiga yangi texnologik vazifalarni qo‘ydi.

Har soniyada sodir bo‘ladigan milliardlab hodisalarning barchasini saqlash amalga oshirib bo‘lmaydi. Shu sababli, CERN mutaxassislari real vaqt rejimida eng muhim va istiqbolli to‘qnashuvlarni saralab olish uchun sun’iy intellekt tizimlaridan foydalanishni rejalashtirmoqda.

Sun’iy intellekt fiziklar o‘rnini egallamaydi, balki ularga filtr vazifasini bajaradi. Sun’iy intellekt tizimlari yangi fizika alomatlari bo‘lishi mumkin bo‘lgan noyob hodisalarni bir zumda aniqlab, ularni keyingi tahlillar uchun ajratib oladi.

Bu esa olimlarga koinotning 95 foizini tashkil etuvchi, ammo bizga hali noma’lum bo‘lgan qorong‘i materiya va energiyani o‘rganishda yordam beradi. HL-LHC loyihasining amalga oshirilishi nafaqat nazariy fizika, balki yuqori texnologiyalar rivoji uchun ham muhim ahamiyatga ega.

O‘zbekistonlik yosh olimlar va tadqiqotchilar uchun ham CERN tajribasi doimo qiziqish markazida bo‘lib kelgan. Koinotning yaralishi va moddaning tuzilishi haqidagi asosiy savollarga javob topish yo‘lidagi ushbu qadam, insoniyatning tabiat qonunlari haqidagi tushunchalarini tubdan o‘zgartirishi kutilmoqda.