Antarktidadan topilgan meteorit Quyosh tizimi shakllanishi sirlarini ochdi
Antarktidadan topilgan qadimiy meteorit Quyosh tizimining shakllanish jarayonidagi ilk bosqichlarda o‘ta kuchli magnit maydoni mavjud bo‘lganini isbotlovchi muhim dalillarni taqdim etdi. Bu haqda One.uz xabar beradi.
Olimlarning aniqlashicha, ushbu meteorit tarkibida saqlanib qolgan magnit izlari koinotdagi moddalarning to‘planishi va sayyoralarning vujudga kelishida magnitizm ilgari taxmin qilinganidan ko‘ra ancha salmoqli ahamiyatga ega bo‘lganini ko‘rsatadi. Ushbu kashfiyot yulduzlar atrofida gaz va chang zarrachalarining qanday qilib yirik jismlarga aylanishi haqidagi ilmiy qarashlarni tubdan o‘zgartirishi kutilmoqda.
Gap 2008-yilda muzli qit’adan topilgan va DOM 08006 deb nomlangan noyob meteorit haqida bormoqda. Mazkur osmon jismi o‘zining tarkibi deyarli o‘zgarmaganligi bilan ilm-fan uchun juda qadrlidir.
Undagi moddalar Quyosh tizimi endigina paydo bo‘layotgan davrdagi holatini saqlab qolgan bo‘lib, o‘ziga xos vaqt kapsulasi vazifasini o‘taydi. Tadqiqotchilar meteorit ichidagi qadimiy minerallar yordamida milliardlab yillar avvalgi jarayonlarni qayta tiklashga muvaffaq bo‘lishdi.
Qadimiy zarrachalar siri Olimlar meteorit tarkibidagi kaliy va alyuminiy aralashmalariga alohida e’tibor qaratdilar. Ushbu mikroskopik zarrachalar Quyosh tizimi shakllana boshlagan dastlabki 200 ming yil ichida paydo bo‘lgan eng qadimgi qattiq jismlar hisoblanadi.
Ularning tarkibida temir kabi magnit xususiyatiga ega minerallar mavjud bo‘lib, ular o‘sha davrdagi atrof-muhit sharoitlarini o‘ziga muhrlab olgan. Perdyu universiteti mutaxassisi Kaue Borlina boshchiligidagi ilmiy guruh ushbu namunalar ustida izlanish olib bordi.
Tahlillar natijasida ma’lum bo‘lishicha, Quyosh tizimi shakllanishining ilk pallasida magnit maydonining kuchi Yerning hozirgi magnit maydonidan taxminan 12 baravar yuqori bo‘lgan. Bu ko‘rsatkich koinotdagi moddalarning harakatlanish dinamikasini tushunishda yangi sahifa ochadi.
Magnitizm va tortishish kuchi Bundan 4,6 milliard yil muqaddam Quyosh tizimi ulkan gaz va chang bulutidan iborat bo‘lib, u tortishish kuchi ta’sirida asta-sekin siqila boshlagan. Vaqt o‘tishi bilan bu bulut yassi disk shakliga kirgan.
Markazda Quyosh, uning atrofidagi qolgan materiallardan esa sayyoralar tarkib topgan. Ilgari bu jarayonda faqat gravitatsiya, ya’ni butun olam tortishish qonuni asosiy rol o‘ynaydi deb hisoblanar edi.
Biroq yangi tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, zaryadlangan zarralarning harakati natijasida yuzaga kelgan kuchli magnit maydoni ham moddaning shakllanishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatgan. Magnit maydoni gaz va chang bulutining yassilanishini tezlashtirgan hamda moddalarni markazga, ya’ni shakllanayotgan Quyosh sari yo‘naltirib turgan.
Bu esa sayyoralar tizimining vujudga kelishida magnit kuchlarining o‘rnini qayta ko‘rib chiqishni talab etadi. Ilmiy modellarning takomillashishi Avvalroq olimlar Quyosh tizimi shakllanganidan ikki million yil o‘tgach mavjud bo‘lgan magnit maydoni izlarini topishgan edi.
Ammo u paytda Quyosh allaqachon to‘liq shakllanib bo‘lgan edi. DOM 08006 meteoriti esa bizga tizimning eng dastlabki yuz ming yilliklariga nazar tashlash imkonini berdi.
Bu ma’lumotlar koinotdagi murakkab jarayonlarni faqat tortishish kuchi bilan tushuntirish yetarli emasligini yana bir bor tasdiqladi. Ushbu kashfiyot kelajakda yulduzlar va sayyoralarning tug‘ilishi bilan bog‘liq ilmiy modellarni yanada aniqroq tuzishga yordam beradi.
Endilikda astronomlar va fiziklar koinot jismlarining shakllanishida magnit maydonlarining ta’sirini asosiy omillardan biri sifatida hisobga olishlari lozim bo‘ladi.
