Olimlar neytron yulduzlar to‘qnashuvida og‘ir elementlar hosil bo‘lishini o‘rganishdi
Germaniyadagi Gelmgols nomidagi Ogir ionlarni organish markazi astrofiziklari neyron tarmoqlar yordamida neytron yulduzlarining toqnashuvi natijasida ogir elementlar hosil bolishini aniq vaqt rejimida modellashtirishga muvaffaq boldilar. Bu haqda Zamin.uz xabar berdi.
Rayn deb nomlangan ushbu yangi uslub koinotdagi eng murakkab fizik jarayonlarni organishda sunniy intellekt imkoniyatlaridan foydalanishda yangi davrni ochib beradi. Mazkur tadqiqot natijalari koinot sirlarini anglashda muhim qadam hisoblanadi.
Koinotda oltin, platina va boshqa koplab ogir metallarning paydo bolishi aynan neytron yulduzlarining ozaro toqnashuvi va tezkor neytron qamrash jarayoni bilan bogliqdir. Shu vaqtgacha olimlar bu jarayonni hisoblashda katta qiyinchiliklarga duch kelishgan.
Buning asosiy sababi shundaki, uch mingga yaqin turli izotoplarning ozaro tasirini bir vaqtning ozida hisoblash uchun hatto eng kuchli superkompyuterlarning quvvati ham yetarli emas edi. Ilgari bunday simulyatsiyalar ikki bosqichda amalga oshirilar edi.
Avval toqnashuvning ozi modellashtirilar, songra alohida ravishda yadroviy reaksiyalar hisoblab chiqilardi. Biroq bu yondashuv kamchiliklardan xoli emas edi, chunki u moddaning harakatiga ajralib chiqayotgan energiyaning tasirini toliq hisobga olmasdi.
Yangi uslub esa neyron tarmoqlar yordamida bu ikki jarayonni yaxlit holda birlashtirdi. Tadqiqotchilar on oltita ixtisoslashgan neyron tarmogidan iborat majmuani yaratdilar.
Ular minglab izotoplarni alohida kuzatish orniga, muhitning bir nechta asosiy fizik xususiyatlarini, ya’ni neytronlar, protonlar va ogir yadrolarning ulushini tahlil qiladi. Bu esa hisoblash tezligini bir necha barobar oshirib, jarayonni real vaqt rejimiga yaqinlashtirish imkonini berdi.
Yangi model yordamida otkazilgan sinovlar kutilmagan natijalarni korsatdi. Tezkor neytron qamrash jarayoni natijasida ajralib chiqadigan energiya hisobga olinganda, koinotga otilib chiqayotgan moddaning ortacha tezligi qirq foizga, uning massasi esa yigirma foizga ortishi malum boldi.
Bu energiya moddaga markaziy obyekt hisoblangan qora tuynukning tortishish kuchini yengib otishga yordam beradi. Shuningdek, neyron tarmoq yordamida olingan malumotlar kilonova, ya’ni neytron yulduzlar toqnashuvidan keyin sodir boladigan chaqnashning yorqinligini aniqroq bashorat qilish imkonini beradi.
Hisob-kitoblarga kora, toqnashuvdan on kun otgach, bunday chaqnash avval taxmin qilinganidan ikki barobar yorqinroq boladi. Bu esa astronomlarga turli koinot hodisalarini teleskoplar orqali kuzatishda yanada aniqroq malumotlar olishga yordam beradi.
Hozirda ushbu yangi ishlanma va neyron tarmoq modellari ochiq foydalanishga topshirilgan. Bu butun dunyo olimlariga koinotdagi eng sirli jarayonlarni organish va kelajakdagi gravitatsion tolqinlar observatoriyalari malumotlarini tahlil qilish uchun yangi vosita bolib xizmat qiladi.
Mazkur texnologiya zamonaviy astrofizika va sunniy intellektning muvaffaqiyatli uygonligiga yorqin misol bolib, ilm-fan rivojiga ulkan hissa qoshadi.
