Astronomlar koinotda atmosfera mavjud bo‘lgan toshloq sayyorani aniqladi

Xalqaro astronomlar guruhi koinotni o‘rganish tarixida ilk bor o‘z yulduzining hayot uchun qulay hududida joylashgan toshloq sayyorada atmosfera borligini aniqladi. Bu haqda Zamin.uz xabar berdi.

Yerga o‘xshash tuzilishga ega bo‘lgan va LHS 1140b deb nomlangan ushbu yirik osmon jismi Quyosh tizimidan qariyb 48 yorug‘lik yili uzoqlikda joylashgan. Shu vaqtga qadar Yer sayyorasi o‘zining gaz qobig‘iga ega bo‘lgan yagona toshloq sayyora hisoblanib kelayotgan edi.

Ushbu kashfiyot koinotda hayot izlarini topish yo‘lidagi muhim qadam bo‘lib xizmat qiladi. LHS 1140b sayyorasi yoshi 3 milliard yildan oshgan qadimgi qizil mitti yulduz atrofida aylanadi.

Tadqiqotning yetakchi muallifi Kollin Cherubim tomonidan ishlab chiqilgan atmosfera rivojlanishi modeli bunday sayyoralarda geliy qobig‘i mavjudligini taxmin qilgan edi. Magellan Kley optik teleskopi yordamida o‘tkazilgan nurlarni tahlil qilish ishlari ushbu nazariyani amalda tasdiqladi va sayyora atrofida ulkan gaz qatlami borligini ko‘rsatdi.

Ushbu yirik sayyora o‘zining o‘lchamlari bilan mutaxassislarni hayratda qoldirmoqda. Uning radiusi Yernikidan 1,73 marta, vazni esa 5,6 marta kattadir.

Bunday ko‘rsatkichlar sayyorada tortishish kuchi Yerdagidan deyarli ikki baravar kuchli ekanini anglatadi. Sayyora o‘z yulduziga doimo bir tomoni bilan qaragan holda aylanadi, ya’ni uning bir tomonida doimiy kunduz, ikkinchi tomonida esa tun hukmron.

Bir yil esa ushbu sayyorada bor-yo‘g‘i 24,7 kun davom etadi. Olimlarning aniqlashicha, sayyoraning yuqori atmosfera qatlamlari vodoroddan mahrum bo‘lib, asosan geliydan iborat.

Kuchli nurlanish ta’sirida yengil vodorod koinotga uchib ketgan, biroq geliy qatlami saqlanib qolgan. Bu geliy qalqoni sayyoraning pastki qatlamlarida og‘irroq elementlar, ya’ni uglerod, azot va kislorod to‘planishi uchun sharoit yaratadi.

Sayyoradagi harorat manfiy 47 daraja atrofida bo‘lib, bu suv bug‘larining quyuqlashishi va atmosferaning saqlanib qolishiga yordam beradi. Eng qiziqarli jihati shundaki, LHS 1140b o‘z vaznining 9 foizidan 19 foizigacha bo‘lgan qismini suv ko‘rinishida saqlab qolishi mumkin.

Hozircha olimlar sayyora yuzasi toshloqmi yoki u butunlay okean bilan qoplanganmi, degan savolga aniq javob bera olishmayapti. Biroq atmosferaning quyi qatlamlarida hayot uchun zarur bo‘lgan suv bug‘i va kislorod to‘planishi ehtimoli juda yuqori baholanmoqda.

Ushbu kashfiyot kosmik qirg‘oq chizig‘i nazariyasini ham tasdiqladi. Mazkur nazariyaga ko‘ra, sayyoraning o‘z atmosferasini saqlab qolishi uning yulduzidan qancha nurlanish olishiga bog‘liq.

Masalan, xuddi shu tizimdagi boshqa bir sayyora o‘z yulduziga juda yaqin bo‘lgani va besh baravar ko‘p nurlanish olgani sababli o‘z atmosferasini butunlay yo‘qotgan. Yangi ma’lumotlarning zamonaviy kosmik teleskoplar arxivlari bilan birlashtirilishi koinotda hayot mavjud bo‘lishi mumkin bo‘lgan boshqa dunyolarni o‘rganishda yangi davrni ochib beradi.