Astronomlar Betelgeyze yulduzi yuzasida g'ayrioddiy issiq hududlarni aniqladi
Astronomlar ALMA radioteleskoplar majmuasi yordamida Betelgeyze qizil gigant yulduzi yuzasida g‘ayrioddiy va uzoq vaqt davomida saqlanib turuvchi issiq hududlarni aniqladilar. Bu haqda One.uz xabar beradi.
Yer sayyorasidan taxminan 724 yorug‘lik yili masofasida joylashgan ushbu ulkan osmon yoritqichini o‘rganish jarayonida uning atmosferasi bir tekis emasligi va radiusida sezilarli tebranishlar borligi ma’lum bo‘ldi. Mazkur ilmiy kuzatishlar koinotdagi eng sirli yulduzlardan birining ichki tuzilishini va unda kechayotgan fizik jarayonlarni yanada chuqurroq tushunish imkonini beradi.
Noodatiy issiq hudud siri Tadqiqot ma’lumotlariga ko‘ra, kuzatuv ishlari 2023-yilning avgust oyida millimetrli to‘lqin diapazonida amalga oshirilgan. Betelgeyze yulduzining o‘rtacha sirt harorati taxminan 2300 Kelvinni tashkil etadi.
Biroq uning shimoli-sharqiy qismida atrofidagi muhitdan naq 800 Kelvinga issiqroq bo‘lgan alohida hudud topildi. Ushbu topilmaning joylashuvi va yorqinlik darajasi olimlar tomonidan 2015-yilda qayd etilgan issiq dog‘ bilan deyarli bir xil ekani aniqlandi.
Odatda qizil supergigantlar atmosferasidagi moddalarning almashinish jarayonlari yulduz sirtini ancha qisqa vaqt ichida o‘zgartirib yuboradi. Shu boisdan ham mazkur issiq dog‘ning kamida yetti yil davomida o‘z shaklini yo‘qotmagani ilm-fan uchun muhim yangilik bo‘ldi.
Bu holat yulduz sirtida favqulodda uzoq yashovchi barqaror tuzilmalar mavjudligidan dalolat beradi. Yulduz radiusi va konveksiya jarayonlari Yangi olingan tasvirlar qizil supergigant atmosferasining yaqqol bir jinsli emasligini ko‘rsatdi.
Xususan, mutaxassislar yulduzning ko‘rinadigan radiusi bo‘ylab olti foizgacha bo‘lgan o‘ziga xos qavariqliklar va to‘lqinsimon o‘zgarishlarni qayd etishdi. Ushbu tuzilmalarning shakli ham avvalgi kuzatishlarga nisbatan sezilarli darajada o‘zgargan.
Astronomlarning fikricha, kuzatilayotgan bunday o‘ziga xos xususiyatlar kuchli konveksiya, ya’ni issiqlik almashinuvi jarayonlari bilan bevosita bog‘liq. Betelgeyze tubidan ko‘tarilayotgan issiq gaz oqimlari atmosferada kuchli zarba toʻlqinlarini hosil qiladi.
Shuningdek, bu jarayonlar uglerod oksidi va kremniy monoksidi kabi turli molekulalarning paydo bo‘lishiga zamin yaratadi. O‘ta yangi yulduz va kelajakdagi o‘zgarishlar Mazkur murakkab jarayonlar yulduzning modda yo‘qotishi bilan ham bog‘liq bo‘lishi mumkin, chunki qizil supergigant asta-sekin o‘zining tashqi qatlamlarini atrofidagi fazoga otib chiqarmoqda.
Massasi va hajmi jihatidan Quyoshdan sezilarli darajada ulkan bo‘lgan Betelgeyze kelgusida o‘z rivojlanishini o‘ta yangi yulduz portlashi bilan yakunlaydi. Hozircha bu ulkan portlash qachon ro‘y berishi aniq emas.
Biroq yulduzning bir jinsli bo‘lmagan sirti hamda uning atmosferasidagi o‘zgarishlarni o‘rganish massiv yulduzlar hayotining eng so‘nggi bosqichidan oldin kechadigan murakkab jarayonlarni yaxshiroq tushunishga xizmat qiladi. Ushbu tadqiqotlar koinot evolyutsiyasini o‘rganishda muhim ahamiyatga ega.
