Olimlar issiqlikni elektrga aylantiruvchi yangi texnologiyani ishlab chiqishdi
Janubiy Koreyaning POSTECH universiteti tadqiqotchilari atrof-muhitda behuda tarqalaydigan issiqlik energiyasini elektr tokiga aylantirish samaradorligini sezilarli darajada oshiruvchi yangi texnologiyani ishlab chiqishdi. Bu haqda Zamin.uz xabar berdi.
Ushbu kashfiyot sun’iy intellekt ma’lumotlar markazlari, sanoat korxonalari va elektromobillarning energiya samaradorligini oshirishda inqilobiy qadam bo‘lishi kutilmoqda. Yangi ishlanmaning asosi kremniyning g‘ayrioddiy tuzilishiga tayanadi.
An’anaviy yaxlit kremniy nanoprimlaridan farqli o‘laroq, olimlar ichi bo‘sh kremniy nanotrubkalarini yaratishdi. Bu tuzilma issiqlikni ushlab qolishda ancha samaraliroq ekani isbotlandi.
Tadqiqot natijalariga ko‘ra, bunday nanotrubkalarning issiqlik o‘tkazuvchanligi yaxlit tuzilmalarga qaraganda 70 foizga past ekani aniqlandi. Mazkur jarayonda qattiq jismlarda issiqlik tashuvchi kvazizarrachalar - fononlarning lokallashuvi effekti hal qiluvchi rol o‘ynaydi.
Oddiy kremniyda issiqlik nisbatan erkin tarqalsa, ichi bo‘sh nanotrubkalarda issiqlik energiyasining bir qismi struktura ichida qoladi va ancha sekin tarqaladi. Bu esa issiqlikni elektrga aylantiruvchi termoelektrik tizimlar uchun ideal sharoit yaratadi.
Ilgari bunday effektga oddiy tuzilmalarda va xona haroratida erishish deyarli imkonsiz deb hisoblanardi. Biroq koreyalik olimlar nisbatan sodda konstruksiya yordamida bunga erishishga muvaffaq bo‘lishdi.
Bu esa texnologiyani laboratoriya sharoitidan real ishlab chiqarishga o‘tkazish imkoniyatini beradi. Ishlanmaning eng muhim afzalliklaridan biri - termoelektrik tizimlarda an’anaviy ravishda qo‘llaniladigan vismut va tellur kabi nodir hamda qimmatbaho elementlar o‘rniga oddiy kremniydan foydalanilishidir.
Bu materialning arzonligi va sanoatda keng tarqalgani texnologiyaning tannarxini keskin pasaytiradi. Hozirgi vaqtda ChatGPT va boshqa yirik til modellarini qo‘llab-quvvatlovchi serverlar ulkan miqdorda issiqlik chiqaradi.
Ushbu yo‘qotilgan issiqlikni qayta elektrga aylantirish ma’lumotlar markazlarining sovutish xarajatlarini kamaytirib, umumiy samaradorlikni oshiradi. Shuningdek, elektromobillarda akkumulyator va dvigatel qizishidan hosil bo‘lgan energiyani qayta tiklash yurish masofasini uzaytirishga xizmat qilishi mumkin.
Tadqiqot mualliflarining ta’kidlashicha, yangi uslub mavjud mikrosxema ishlab chiqarish texnologiyalari bilan to‘liq mos keladi. Bu esa yaqin kelajakda aqlli qurilmalar va sanoat uskunalarida ortiqcha issiqlikni foydali energiyaga aylantiruvchi modullarning paydo bo‘lishini tezlashtiradi.
