Orbitadagi sun'iy yo'ldoshlar soni ortishi kosmik halokatga olib kelishi mumkin
Yer orbitasiga chiqarilgan sun’iy yo‘ldoshlar sonining keskin ortishi yaqin kelajakda nazorat qilib bo‘lmaydigan kosmik chiqindilar ko‘chkisini keltirib chiqarishi mumkin. Bu haqda One.uz xabar beradi.
Hozirgi vaqtda orbitada 30 mingga yaqin apparat mavjud bo‘lsa-da, tegishli idoralar yana bir milliondan ortiq qurilmani joylashtirish bo‘yicha arizalarni qabul qilib olgan. Mutaxassislarning fikricha, agar rejalashtirilgan barcha loyihalar amalga oshirilsa, koinotdagi qurilmalar soni 1,7 millionga yetishi va bu holat orbital to‘qnashuvlarning zanjirli reaksiyasini boshlab berishi mumkin.
Birmingem universiteti olimi Xyu Lyuis o‘tkazgan yangi ilmiy tahlillar sun’iy yo‘ldosh guruhlarining o‘ziga xos xavfli chegara o‘lchami mavjudligini ko‘rsatdi. Mazkur chegara kesib o‘tilgach, to‘qnashuvlar natijasida hosil bo‘ladigan qoldiqlar oqimini to‘xtatib bo‘lmaydi.
Bu jarayon kaskad effekti deb atalib, unda ikkita apparatning to‘qnashuvi minglab mayda bo‘laklarni hosil qiladi. Ushbu bo‘laklarning har biri boshqa sun’iy yo‘ldoshlarni vayron qilib, yanada ko‘proq chiqindi hosil bo‘lishiga sabab bo‘ladi.
Kaskad effekti va xavfsizlik muammolari Hozirgi vaqtda qo‘llanilayotgan xavfsizlik choralarida asosan alohida kosmik apparatlarning xavfi ko‘rib chiqiladi. Biroq butun boshli sun’iy yo‘ldosh tizimlarining birgalikdagi ta’siri va ularning umumiy xavfsizlikka tahdidi yetarlicha baholanmayapti.
Xyu Lyuis ishlab chiqqan maxsus matematik model sun’iy yo‘ldoshlar va chiqindi bo‘laklarining muayyan hududlardan o‘tish chastotasini, qurilmalarning to‘qnashuvdan qochish imkoniyatlarini hamda xizmat muddati tugagach orbitadan chiqib ketish tezligini hisobga oladi. Olim hozirda faoliyat yuritayotgan va rejalashtirish bosqichida bo‘lgan 16 ta yirik sun’iy yo‘ldosh guruhini tahlil qildi.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, ushbu guruhlarning 6 tasi chiqindilar cheklanmagan tarzda ko‘paya boshlaydigan kritik chegaradan allaqachon o‘tib ketgan. Ushbu xavfli ro‘yxatdan AQSh va Xitoyning yirik kosmik loyihalari ham o‘rin olgan.
Yana 3 ta guruh esa chiqindilar to‘planib borayotgan, ammo jarayon hali to‘liq nazoratdan chiqmagan turg‘unsiz hududda joylashgan. Xatarlarni kamaytirish yo‘llari Kritik chegara faqatgina apparatlar soniga bog‘liq emasligi ma’lum bo‘ldi.
Orbitaning o‘ziga xos joylashuvi tufayli hatto bir necha yuzta sun’iy yo‘ldoshdan iborat kichik guruhlar ham beqarorlik keltirib chiqarishi mumkin. Ayniqsa, manevr qilish uchun maxsus dvigatellari bo‘lmagan apparatlar vaziyatni yanada og‘irlashtirmoqda.
Bunday qurilmalar to‘qnashuv xavfi tug‘ilganda o‘z yo‘nalishini o‘zgartira olmaydi, bu esa falokat ehtimolini oshiradi. Olimning hisob-kitoblariga ko‘ra, qurilmalar konstruksiyasiga kiritiladigan nisbatan oddiy o‘zgarishlar orqali xavfni sezilarli darajada kamaytirish mumkin.
Masalan, apparatlarning aerodinamik qarshiligini oshirish orqali ularning ish muddati tugagach, orbitadan tezroq tushib ketishini ta’minlash zarur. Shuningdek, sun’iy yo‘ldoshlarning xizmat muddatini uzaytirish evaziga yangi qurilmalarni uchirish sonini qisqartirish ham kosmik chiqindilar ko‘payishining oldini olishda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi.
