Bugun
Bugungi reyslar jadvali — 18 noyabr
+17°
to‘liq bulutli shamol 2 m/s, shimoli-g‘arb
ENRU

Orbitadagi sun'iy yo'ldoshlar soni ortishi kosmik halokatga olib kelishi mumkin

Texnologiya
23
Orbitadagi sun'iy yo'ldoshlar soni ortishi kosmik halokatga olib kelishi mumkin
Yer orbitasiga chiqarilgan sun’iy yo‘ldoshlar sonining keskin ortishi yaqin kelajakda nazorat qilib bo‘lmaydigan kosmik chiqindilar ko‘chkisini keltirib chiqarishi mumkin. Bu haqda One.uz xabar beradi.

Hozirgi vaqtda orbitada 30 mingga yaqin apparat mavjud bo‘lsa-da, tegishli idoralar yana bir milliondan ortiq qurilmani joylashtirish bo‘yicha arizalarni qabul qilib olgan. Mutaxassislarning fikricha, agar rejalashtirilgan barcha loyihalar amalga oshirilsa, koinotdagi qurilmalar soni 1,7 millionga yetishi va bu holat orbital to‘qnashuvlarning zanjirli reaksiyasini boshlab berishi mumkin.

Birmingem universiteti olimi Xyu Lyuis o‘tkazgan yangi ilmiy tahlillar sun’iy yo‘ldosh guruhlarining o‘ziga xos xavfli chegara o‘lchami mavjudligini ko‘rsatdi. Mazkur chegara kesib o‘tilgach, to‘qnashuvlar natijasida hosil bo‘ladigan qoldiqlar oqimini to‘xtatib bo‘lmaydi.

Bu jarayon kaskad effekti deb atalib, unda ikkita apparatning to‘qnashuvi minglab mayda bo‘laklarni hosil qiladi. Ushbu bo‘laklarning har biri boshqa sun’iy yo‘ldoshlarni vayron qilib, yanada ko‘proq chiqindi hosil bo‘lishiga sabab bo‘ladi.

Kaskad effekti va xavfsizlik muammolari Hozirgi vaqtda qo‘llanilayotgan xavfsizlik choralarida asosan alohida kosmik apparatlarning xavfi ko‘rib chiqiladi. Biroq butun boshli sun’iy yo‘ldosh tizimlarining birgalikdagi ta’siri va ularning umumiy xavfsizlikka tahdidi yetarlicha baholanmayapti.

Xyu Lyuis ishlab chiqqan maxsus matematik model sun’iy yo‘ldoshlar va chiqindi bo‘laklarining muayyan hududlardan o‘tish chastotasini, qurilmalarning to‘qnashuvdan qochish imkoniyatlarini hamda xizmat muddati tugagach orbitadan chiqib ketish tezligini hisobga oladi. Olim hozirda faoliyat yuritayotgan va rejalashtirish bosqichida bo‘lgan 16 ta yirik sun’iy yo‘ldosh guruhini tahlil qildi.

Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, ushbu guruhlarning 6 tasi chiqindilar cheklanmagan tarzda ko‘paya boshlaydigan kritik chegaradan allaqachon o‘tib ketgan. Ushbu xavfli ro‘yxatdan AQSh va Xitoyning yirik kosmik loyihalari ham o‘rin olgan.

Yana 3 ta guruh esa chiqindilar to‘planib borayotgan, ammo jarayon hali to‘liq nazoratdan chiqmagan turg‘unsiz hududda joylashgan. Xatarlarni kamaytirish yo‘llari Kritik chegara faqatgina apparatlar soniga bog‘liq emasligi ma’lum bo‘ldi.

Orbitaning o‘ziga xos joylashuvi tufayli hatto bir necha yuzta sun’iy yo‘ldoshdan iborat kichik guruhlar ham beqarorlik keltirib chiqarishi mumkin. Ayniqsa, manevr qilish uchun maxsus dvigatellari bo‘lmagan apparatlar vaziyatni yanada og‘irlashtirmoqda.

Bunday qurilmalar to‘qnashuv xavfi tug‘ilganda o‘z yo‘nalishini o‘zgartira olmaydi, bu esa falokat ehtimolini oshiradi. Olimning hisob-kitoblariga ko‘ra, qurilmalar konstruksiyasiga kiritiladigan nisbatan oddiy o‘zgarishlar orqali xavfni sezilarli darajada kamaytirish mumkin.

Masalan, apparatlarning aerodinamik qarshiligini oshirish orqali ularning ish muddati tugagach, orbitadan tezroq tushib ketishini ta’minlash zarur. Shuningdek, sun’iy yo‘ldoshlarning xizmat muddatini uzaytirish evaziga yangi qurilmalarni uchirish sonini qisqartirish ham kosmik chiqindilar ko‘payishining oldini olishda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi.

Nodirbek RazzokovBosh muharrir, muxbir

O‘xshash yangiliklar

Futbol akademiyalari uchun Skaut: to‘lov, davomat va ota-ona bilan aloqa endi bitta tizimda
Futbol akademiyalari uchun Skaut: to‘lov, davomat va ota-ona bilan aloqa endi bitta tizimda
ALLTEN MCHJ IT kompaniyasi futbol akademiyalari va sport maktablari uchun Skaut tizimini ishga tushirdi. Tizimda CRM va mobil ilovalar bor: akademiya rahbari to‘lov va qarzni, murabbiy davomatni,
Texnologiya12:29, 04-11-2026
Apple Pay O‘zbekistonda rekord 142 ming mijozni jalb qildi
Apple Pay O‘zbekistonda rekord 142 ming mijozni jalb qildi
O‘zbekistonda global to‘lov tizimi Apple Pay rasmiy ravishda ishga tushirildi va dastlabki kun o‘zining rekord ko‘rsatkichlari bilan eslatib qoldi. Uzum Bank
Texnologiya18:42, 28-10-2026
Shanxay ko‘chalarida robot-politsiyachilar xizmatga tushdi
Shanxay ko‘chalarida robot-politsiyachilar xizmatga tushdi
Xitoyning eng yirik megapolislaridan biri bo‘lgan Shanxay shahri ko‘chalarida insonsimon robotlar sinovdan o‘tkazila boshlandi. Mazkur innovatsion qurilmalar yo‘l
Texnologiya10:33, 28-10-2026
O‘zbekistonda Apple Pay va Google Pay rasmiy ishga tushdi
O‘zbekistonda Apple Pay va Google Pay rasmiy ishga tushdi
O‘zbekistonda 27 oktyabr kuni foydalanuvchilarga bank kartalarini Apple Pay va Google Pay to‘lov tizimlariga ulash imkoniyati ochildi. Bu o‘zgarish shaxsiy moliyaviy
Texnologiya14:12, 27-10-2026
Britaniyada shaxmat uchun o‘ziga xos aylanuvchi silindrsimon taxta yaratildi
Britaniyada shaxmat uchun o‘ziga xos aylanuvchi silindrsimon taxta yaratildi
Britaniyaning Design by Joffrey dizayn studiyasi shaxmat olamida inqilobiy yangilik sifatida baholanayotgan o‘ziga xos loyihani taqdim etdi. Ijodkorlar asrlar davomida
Texnologiya23:54, 26-10-2026
L3Harris va Palantir sun'iy intellekt yordamida dronlarga qarshi majmualarni takomillashtiradi
L3Harris va Palantir sun'iy intellekt yordamida dronlarga qarshi majmualarni takomillashtiradi
AQSH mudofaa korporatsiyasi L3Harris va ma'lumotlar tahlili kompaniyasi Palantir harbiy texnikalarni takomillashtirish uchun sun'iy intellekt texnologiyalarini joriy etish ustida birgalikda ish
Texnologiya12:14, 26-10-2026