Astronomlar Betelgeyz yulduzining o'ta aniqlikdagi yangi tasvirlarini oldi
Xalqaro astronomlar guruhi Yer sayyorasiga eng yaqin joylashgan qizil o‘ta gigant yulduzlardan biri Betelgeyzning o‘ta aniqlikdagi tasvirlarini olishga muvaffaq bo‘ldi. Bu haqda One.uz xabar beradi.
Quyoshdan taxminan 800 baravar katta bo‘lgan ushbu yulduz o‘z rivojlanish bosqichining yakuniga yetgan bo‘lib, kelajakda o‘ta yangi yulduz sifatida portlashi kutilmoqda. Mazkur osmon jismining tuzilishi va unda kechayotgan jarayonlarni o‘rganish koinot evolyutsiyasini tushunishda ilm-fan uchun g‘oyat muhim ahamiyatga ega.
Kuzatish ishlari ALMA radiointerferometri yordamida amalga oshirildi. Ushbu zamonaviy qurilma yordamida olimlar yulduzning submillimetrli nurlanish qatlami notekis, go‘yo g‘adir-budur tuzilishga ega ekanligini aniqlashdi.
Shuningdek, yulduz yuzasida bir nechta issiq nuqtalar va kutilmaganda uzoq vaqt davomida o‘zgarishsiz saqlanib qolgan yorqin hudud borligi ma’lum bo‘ldi. Ma’lumot uchun, Betelgeyz yulduzi Yerdan taxminan 600 yorug‘lik yili masofasida joylashgan.
Yulduz atmosferasining o‘ziga xos xususiyatlari 2023-yilda o‘tkazilgan yangi tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, Betelgeyz nurlanish qatlamining o‘lchami yulduz radiusidan biroz kattaroq bo‘lib, undagi o‘rtacha harorat 2300 Kelvin atrofida. Biroq, bu qatlam mukammal sharsimon shaklda emas.
Undagi notekisliklar va og‘ishlar taxminan 6 foizni tashkil etadi. Yulduzdan sezilarli darajada uzoq masofalarda ham kuchsizroq nurlanish tarqalishi kuzatilgan bo‘lib, bu uning atmosferasi juda keng ekanligidan dalolat beradi.
Tadqiqotchilar yulduz sirtining shimoli-sharqiy va janubi-g‘arbiy qismlarida kamida ikkita o‘ta issiq hududni aniqlashdi. Ularning eng yorqini atrofidagi gazdan taxminan 800 Kelvin daraja issiqroq ekani ma’lum bo‘ldi.
Mutaxassislar ushbu holatni yulduz ichidagi kuchli issiqlik almashinuvi, ya’ni konveksiya jarayonlari bilan izohlashmoqda. Issiq gaz massalari yulduz tubidan yuqoriga ko‘tarilib, tashqi qatlamlarda kuchli to‘lqinlarni hosil qilishi mumkin.
Uzoq muddatli tuzilmalar va kelajakdagi kuzatuvlar Yangi olingan ma’lumotlarni 2015-yilgi ko‘rsatkichlar bilan solishtirganda, olimlar kutilmagan bir holatga duch kelishdi. Yulduz sirtidagi yorqin hudud deyarli yetti yil davomida o‘z o‘rnini va yorqinligini saqlab qolgan.
Bu amaldagi ilmiy modellarda taxmin qilinganidan ancha uzoq vaqtdir. Odatda bunday issiq gaz oqimlari tezroq o‘zgarishi kerak edi, biroq Betelgeyzda bu jarayon boshqacha kechmoqda.
Betelgeyz bir necha yil avval o‘z yorqinligining keskin pasayishi bilan butun dunyo astronomlari e’tiborini tortgan edi. O‘shanda ko‘pchilik buni yaqinlashayotgan ulkan portlash belgisi deb hisoblagan.
Hozircha bu portlash qachon sodir bo‘lishini aniq aytish imkoni yo‘q, biroq olimlar yulduzning modda yo‘qotish jarayonlarini va issiq hududlarning barqarorligini o‘rganishda davom etadilar. Bu kabi kuzatishlar yulduzlarning so‘nggi hayot bosqichlari haqidagi bilimlarimizni boyitishga xizmat qiladi.
