Olimlar neytron yulduziga modda tushish jarayonini ilk bor kuzatishdi
Olimlar koinot tadqiqotlari tarixida ilk bor neytron yulduz sirtiga tushayotgan moddaning harakatini batafsil kuzatishga muvaffaq bo‘lishdi. Bu haqda One.uz xabar beradi.
Yaponiya kosmik observatoriyasi yordamida olingan ma’lumotlar shuni ko‘rsatdiki, koinotdagi materiya o‘ta zich yulduzga bir necha usulda yetib boradi va ma’lum vaqtlarda uning atrofida spiral shaklidagi diskni hosil qiladi. Science Advances nashrida e’lon qilingan ushbu ilmiy yangilik Yerdan taxminan 9,9 ming yorug‘lik yili uzoqlikdagi Janubiy Xoch yulduz turkumida joylashgan GX 301-2 tizimini o‘rganish jarayonida qayd etildi.
Mazkur tizim o‘ta kuchli tortishish kuchiga ega bo‘lgan neytron yulduz hamda ulkan massali oddiy yulduzdan tashkil topgan. Pulsar o‘zining qo‘shni yulduzidan gaz moddalarini tinimsiz ravishda o‘ziga tortib oladi.
Ushbu jarayonda qo‘lga kiritilgan gaz ulkan tezlikda harakatlanib, ekstremal darajagacha qiziydi va natijada rentgen nurlari diapazonida yorqin nur tarata boshlaydi. Moddaning bunday to‘planish jarayoni ilm-fanda akkreatsiya deb ataladi va u koinotdagi quvvatli rentgen chaqnashlarining asosiy sababchisi hisoblanadi.
Yangi texnologiyalar yordamidagi kashfiyot Shu vaqtga qadar mutaxassislar ushbu jarayonning umumiy ko‘rinishini tasavvur qilishgan bo‘lsa-da, moddaning bevosita neytron yulduz yaqinida qanday harakatlanishini aniq kuzatish imkoniga ega emas edilar. 2023-yilda fazoga uchirilgan XRISM rentgen kosmik observatoriyasi bu boradagi qarashlarni butunlay o‘zgartirdi.
Mazkur qurilmaning yuqori aniqlikdagi spektroskopiya imkoniyatlari issiq plazmaning nurlanish xususiyatlariga qarab, uning harakat tezligi va yo‘nalishini aniq hisoblash imkonini berdi. Kuzatuvlar natijasida ma’lum bo‘lishicha, aksariyat hollarda modda pulsar tomon deyarli to‘g‘ri chiziq bo‘ylab, xotirjam oqim ko‘rinishida tushadi.
Biroq, ikki osmon jismi bir-biriga maksimal darajada yaqinlashgan paytda holat keskin o‘zgaradi. Bunday vaqtda tortib olingan materiya aylanma harakat qila boshlaydi va pulsar atrofida vaqtinchalik spiral tuzilmani hosil qiladi.
Bu esa nazariyotchi olimlarning disk shaklidagi tuzilmalar paydo bo‘lishi haqidagi taxminlarini amalda tasdiqladi. Ekstremal sharoitlar fizikasini tushunish Ushbu kashfiyot o‘ta kuchli tortishish maydoni sharoitida materiyaning o‘zini tutishini yaxshiroq tushunishga xizmat qiladi.
Neytron yulduzlar Yer sharoitida sun’iy ravishda yaratib bo‘lmaydigan ulkan zichlik va kuchli magnit maydonlariga ega bo‘lgani sababli, ular fizika qonuniyatlarini o‘rganish uchun eng qulay tabiiy laboratoriya hisoblanadi. Olingan yangi ma’lumotlar nafaqat rentgen chaqnashlari tabiatini oydinlashtiradi, balki koinotdagi eng zich obyektlar atrofidagi murakkab jarayonlarni modellashtirishda yangi sahifa ochadi.
Bunday tadqiqotlar koinotning shakllanishi va yulduzlar evolyutsiyasini tushunishda muhim ahamiyatga ega.
