Yer atmosferasidagi kislorod bir milliard yildan so'ng kamayadi
Yer sayyorasining kislorodga boy atmosferasi yana taxminan bir milliard yil davomida barqaror saqlanib turishi mumkin, shundan so‘ng havotarkibidagi kislorod miqdori keskin kamayib ketadi. Bu haqda One.uz xabar beradi.
Nature Geoscience ilmiy jurnalida e’lon qilingan tadqiqot natijalariga ko‘ra, kelajakda sayyoramiz insonlar, hayvonlar va ko‘plab murakkab organizmlar yashashi uchun yaroqsiz holatga keladi. Toho universiteti olimi Kazumi Ozaki hamda Jorjiya texnologiya instituti tadqiqotchisi Kristofer Reynxard Yer atmosferasi va biosferasining uzoq muddatli rivojlanishini modellashtirish natijasida shunday xulosaga kelishdi.
Hozirgi vaqtda hayotning mavjudligi bevosita kislorod bilan bog‘liq bo‘lsa-da, atmosferaning bunday tarkibi sayyora tarixida har doim ham mavjud bo‘lmagan. Taxminan 2,4 milliard yil avval yuz bergan Buyuk kislorod hodisasi tufayli ilk fotosintez qiluvchi organizmlar havo tarkibini o‘zgartira boshlagan.
Biroq mutaxassislarning hisob-kitoblari shuni ko‘rsatadiki, Yerning hozirgi holati vaqtinchalik bo‘lib, uzoq kelajakda sayyora yana o‘zining boshlang‘ich holatiga qaytadi. Quyosh faolligi va uglerod aylanishidagi o‘zgarishlar Olimlar iqlim va biogeokimyoviy jarayonlarni hisobga oluvchi maxsus kompyuter dasturi yordamida 400 mingdan ortiq turli holatlarni tahlil qilib chiqdilar.
Kelgusidagi o‘zgarishlarning asosiy sababi sifatida Quyosh yorqinligining bosqichma-bosqich ortib borishi ko‘rsatilmoqda. Quyoshning yorqinlashishi iqlim isishiga va global uglerod aylanishi muvozanatining buzilishiga olib keladi.
Buning oqibatida atmosferadagi karbonat angidrid miqdori muntazam ravishda kamayib boradi. Bugungi kunda ushbu gaz global isishning asosiy sababchisi sifatida ko‘rilsa-da, u o‘simliklar va boshqa fotosintez qiluvchi organizmlar uchun hayotiy zarur manba hisoblanadi.
Yuzlab million yillar davomida uning miqdori shu darajada pasayib ketadiki, o‘simliklar fotosintez jarayonini amalga oshirolmay qoladi. Kislorod miqdorining kamayishi va uning oqibatlari Fotosintez qiluvchi organizmlar faoliyatining to‘xtashi ular ishlab chiqaradigan kislorodning keskin kamayishiga sabab bo‘ladi.
Modellashtirish natijalariga ko‘ra, taxminan bir milliard yildan so‘ng bu jarayon o‘ta shiddatli tus oladi va havotarkibidagi kislorod miqdori tezlik bilan tushib ketadi. Mazkur jarayondan so‘ng Yer atmosferasi o‘zining bir necha milliard yil oldingi holatiga qaytadi.
Bunday sharoitda atmosferada kislorod va karbonat angidrid deyarli qolmaydi, aksincha, metan gazi miqdori ortib boradi. Shu bilan birga, kislorod yetishmovchiligi sababli sayyorani ultrabinafsha nurlardan himoya qiluvchi ozon qatlami ham butunlay yo‘qoladi.
Insonlar, hayvonlar va boshqa murakkab tuzilishga ega tirik mavjudotlar uchun bunday muhitda yashash imkonsiz bo‘lib qoladi. Shunga qaramay, sayyoramizda hayot butunlay yo‘q bo‘lib ketmaydi.
Kislorod yetishmaydigan sharoitda ham yashay oladigan sodda mikroorganizmlar va bakteriyalar Yer yuzida hayot davomiyligini ta’minlab qolishi mumkin. Ushbu tadqiqot nafaqat Yer kelajagini prognoz qilish, balki boshqa sayyoralarda hayot belgilarini qidirish jarayonida ham muhim ahamiyatga ega.
