Olimlar koinot shakllanishi va sayyoralar vujudga kelishi haqida yangi ma’lumotlarni e’lon qildi
Maks Plank jamiyati qoshidagi Quyosh tizimini tadqiq qilish instituti olimlari koinotning shakllanish tarixi borasida yangi va muhim ma’lumotlarni e’lon qildi. Bu haqda Zamin.uz xabar berdi.
Olingan natijalarga ko‘ra, Yupiter orbitasidan keyingi hudud sayyoralar va asteroidlarning asosiy poydevori hisoblangan planetezimallar vujudga kelishida o‘ziga xos ulkan markaz vazifasini o‘tagan. Ushbu ilmiy izlanish xulosalari nufuzli nashrlardan biri bo‘lgan Astrofizika jurnalida batafsil bayon etilgan.
Tadqiqotchilarning ta’kidlashicha, bundan qariyb to‘rt yarim milliard yil muqaddam yosh Quyosh atrofi gaz va changdan iborat ulkan disk bilan o‘ralgan edi. Vaqt o‘tishi bilan mazkur chang zarralari o‘zaro birlashib, yirikroq kosmik jismlarni hosil qilgan.
Keyinchalik aynan shu jismlar bugungi kundagi sayyoralar va asteroidlarning shakllanishiga asos bo‘lgan. Olimlar Quyosh tizimi paydo bo‘lganidan keyingi dastlabki bir necha million yillik jarayonlarni maxsus kompyuter dasturlari yordamida qayta tikladilar.
O‘sha davrda ulkan sayyora hisoblangan Yupiter allaqachon shakllanib bo‘lgan va o‘z orbitasi atrofidagi gaz hamda chang qatlamida katta bo‘shliq hosil qilgan edi. Mazkur bo‘shliq ortida gaz bosimi yuqori bo‘lgan hudud yuzaga kelib, u yerda juda ko‘p miqdordagi chang zarralari va kosmik toshlar to‘plana boshlagan.
Mutaxassislarning hisob-kitoblariga ko‘ra, aynan mana shu o‘ziga xos qopqon kabi hudud yangi jismlarning tug‘ilishi uchun eng qulay sharoitni yaratgan. Tadqiqot rahbari Yoanna Dronjkovskaning so‘zlariga ko‘ra, turli xildagi kosmik jismlar dastlabki gaz va chang diskining aynan bir xil hududida, biroq turli vaqtlarda shakllangan.
Yupiter orbitasidan tashqaridagi ushbu makon jarayonning barqaror davom etishi uchun ajoyib imkoniyat yaratgan. Modellashtirish natijalari qadimiy meteoritlar, xususan, uglerodli xondritlar bo‘yicha olingan ma’lumotlar bilan to‘liq mos kelishi aniqlandi.
Ushbu meteoritlar tarkibida Quyosh tizimi shakllana boshlagan davrdan buyon deyarli o‘zgarmagan nodir moddalar saqlanib qolgan. Olimlar Yupiter ortidagi hududda ikki xil moddaning o‘zaro nisbati vaqt o‘tishi bilan o‘zgarib borganini ham qayd etishdi.
Ulardan biri mayda va mo‘rt materiallar bo‘lsa, ikkinchisi yuqori harorat ta’sirida shakllangan mustahkam bo‘laklardan iborat bo‘lgan. Keyinchalik aynan shu jarayon turli tarkibga ega bo‘lgan bir necha avlod jismlarini yuzaga keltirgan.
Tadqiqot mualliflari Yupiter ortidagi hududda nafaqat ma’lum turdagi meteoritlar, balki koinotning yanada qadimiy va o‘rganilmagan qismlari shakllangan bo‘lishi mumkinligini taxmin qilmoqdalar.
