«Manchester» universiteti olimlari toriy atomlari orasida kimyoviy bog'lanishni ilk bor isbotladilar
Manchester universiteti tadqiqotchilari kimyo fanida uzoq yillardan beri nazariy boʻlib kelgan muhim hodisani amalda isbotlashga muvaffaq boʻlishdi. Bu haqda Zamin.uz xabar berdi.
Olimlar ilk bor ogʻir element hisoblangan toriy atomlari oʻrtasida toʻgʻridan-toʻgʻri kimyoviy bogʻlanish mavjudligini eksperimental tarzda tasdiqladilar. Bu kashfiyot elementlar davriy jadvalidagi eng murakkab va ogʻir metallarning xususiyatlarini tushunishda yangi davrni ochib beradi.
Kimyoviy bogʻlanish odatda atomlar oʻrtasida elektronlarning umumiy foydalanilishi natijasida yuzaga keladi. Biroq toriy kabi ogʻir elementlar uchun bu jarayonni isbotlash juda mushkul edi.
Sababi, bunday elementlarda elektronlarning oʻzini tutishi engil elementlardan tubdan farq qiladi va ularni toʻgʻridan-toʻgʻri kuzatish deyarli imkonsiz hisoblanardi. Olimlar ushbu toʻsiqni yengib oʻtish uchun kvant kristallografiyasining maxsus metodidan foydalanishgan.
Tadqiqot davomida Hirshfeld Atom Refinement deb nomlanuvchi usul qoʻllanilgan. Ushbu usul ogʻir element birikmalaridagi elektronlar taqsimotini aniq kuzatish imkonini berdi.
Tadqiqotchilar toriyning ikki xil klasterini oʻrganib chiqdilar: birinchi holatda uchta atom bitta elektronni, ikkinchi holatda esa ikkita elektronni oʻzaro boʻlishgan holda ishlashini kuzatdilar. Ushbu metod tizimning murakkabligiga qaramay, kimyoviy bogʻlanish belgilarini qayd etishga muvaffaq boʻldi.
Olingan natijalar shuni koʻrsatdiki, umumiy elektronlar sonining oʻzgarishi bogʻlanish xususiyatlariga bevosita taʼsir qiladi. Eng muhimi, ushbu tajriba natijalari avvalroq amalga oshirilgan nazariy hisob-kitoblar bilan toʻliq mos keldi.
Bu esa toriy atomlari orasida kimyoviy bogʻlanish mavjudligiga oid ilk toʻgʻridan-toʻgʻri dalil boʻlib xizmat qilmoqda. Ushbu ishning yana bir muhim jihati qoʻllanilgan metodning qulayligidadir.
Ushbu usul standart rentgen nurlanishi maʼlumotlarini kvant-mexanik hisob-kitoblar bilan birlashtiradi. Bu esa uni anʼanaviy elektron zichligini tahlil qilish usullaridan koʻra ancha oson va arzonroq qiladi.
Avvalgi metodlar uchun oʻta yuqori sifatli kristallar va murakkab laboratoriya sharoitlari talab etilardi. Tadqiqot mualliflarining fikricha, yangi yondashuv nafaqat toriy birikmalarini, balki elektronlar harakatini kuzatish qiyin boʻlgan boshqa murakkab materiallarni oʻrganishda ham qoʻl keladi.
Bu kashfiyot kelajakda yadro energetikasi, yangi turdagi materiallar yaratish va radioaktiv elementlar bilan xavfsiz ishlash texnologiyalarini rivojlantirishda muhim poydevor boʻlishi kutilmoqda. Oʻzbekistonlik mutaxassislar uchun ham ushbu metodikaning oʻrganilishi materialshunoslik va fundamental kimyo sohasidagi tadqiqotlarni yangi bosqichga olib chiqishi mumkin.
Ogʻir metallar kimyosining sirlari ochilishi nafaqat nazariy ilm-fan, balki amaliy sanoat uchun ham katta istiqbollar vaʼda qilmoqda.
