«Manchester» universiteti olimlari toriy atomlari orasida kimyoviy bog‘lanishni ilk bor isbotladilar
Manchester universiteti tadqiqotchilari kimyo fanida uzoq yillardan beri nazariy bo‘lib kelgan muhim hodisani amalda isbotlashga muvaffaq bo‘lishdi. Bu haqda Zamin.uz xabar berdi.
Olimlar ilk bor og‘ir element hisoblangan toriy atomlari o‘rtasida to‘g‘ridan-to‘g‘ri kimyoviy bog‘lanish mavjudligini eksperimental tarzda tasdiqladilar. Bu kashfiyot elementlar davriy jadvalidagi eng murakkab va og‘ir metallarning xususiyatlarini tushunishda yangi davrni ochib beradi.
Kimyoviy bog‘lanish odatda atomlar o‘rtasida elektronlarning umumiy foydalanilishi natijasida yuzaga keladi. Biroq toriy kabi og‘ir elementlar uchun bu jarayonni isbotlash juda mushkul edi.
Sababi, bunday elementlarda elektronlarning o‘zini tutishi engil elementlardan tubdan farq qiladi va ularni to‘g‘ridan-to‘g‘ri kuzatish deyarli imkonsiz hisoblanardi. Olimlar ushbu to‘siqni yengib o‘tish uchun kvant kristallografiyasining maxsus metodidan foydalanishgan.
Tadqiqot davomida Hirshfeld Atom Refinement deb nomlanuvchi usul qo‘llanilgan. Ushbu usul og‘ir element birikmalaridagi elektronlar taqsimotini aniq kuzatish imkonini berdi.
Tadqiqotchilar toriyning ikki xil klasterini o‘rganib chiqdilar: birinchi holatda uchta atom bitta elektronni, ikkinchi holatda esa ikkita elektronni o‘zaro bo‘lishgan holda ishlashini kuzatdilar. Ushbu metod tizimning murakkabligiga qaramay, kimyoviy bog‘lanish belgilarini qayd etishga muvaffaq bo‘ldi.
Olingan natijalar shuni ko‘rsatdiki, umumiy elektronlar sonining o‘zgarishi bog‘lanish xususiyatlariga bevosita ta’sir qiladi. Eng muhimi, ushbu tajriba natijalari avvalroq amalga oshirilgan nazariy hisob-kitoblar bilan to‘liq mos keldi.
Bu esa toriy atomlari orasida kimyoviy bog‘lanish mavjudligiga oid ilk to‘g‘ridan-to‘g‘ri dalil bo‘lib xizmat qilmoqda. Ushbu ishning yana bir muhim jihati qo‘llanilgan metodning qulayligidadir.
Ushbu usul standart rentgen nurlanishi ma’lumotlarini kvant-mexanik hisob-kitoblar bilan birlashtiradi. Bu esa uni an’anaviy elektron zichligini tahlil qilish usullaridan ko‘ra ancha oson va arzonroq qiladi.
Avvalgi metodlar uchun o‘ta yuqori sifatli kristallar va murakkab laboratoriya sharoitlari talab etilardi. Tadqiqot mualliflarining fikricha, yangi yondashuv nafaqat toriy birikmalarini, balki elektronlar harakatini kuzatish qiyin bo‘lgan boshqa murakkab materiallarni o‘rganishda ham qo‘l keladi.
Bu kashfiyot kelajakda yadro energetikasi, yangi turdagi materiallar yaratish va radioaktiv elementlar bilan xavfsiz ishlash texnologiyalarini rivojlantirishda muhim poydevor bo‘lishi kutilmoqda. O‘zbekistonlik mutaxassislar uchun ham ushbu metodikaning o‘rganilishi materialshunoslik va fundamental kimyo sohasidagi tadqiqotlarni yangi bosqichga olib chiqishi mumkin.
Og‘ir metallar kimyosining sirlari ochilishi nafaqat nazariy ilm-fan, balki amaliy sanoat uchun ham katta istiqbollar va’da qilmoqda.
