Olimlar koinotdagi qorong'i materiyaning ehtimoliy izini aniqladi
AQShning Janubiy Dakota shtatidagi yerosti laboratoriyasida joylashgan LUX-Zamplin tajribasi doirasida koinotning eng sirli tarkibiy qismi bo‘lgan qorong‘i materiya zarrachasining ehtimoliy izi aniqlandi. Bu haqda One.uz xabar beradi.
Olimlar ushbu topilma bo‘yicha o‘ta ehtiyotkorlik bilan xulosa chiqarayotgan bo‘lsa-da, qayd etilgan signal ilm-fan olamida katta qiziqish uyg‘otdi. Mazkur natija Yaponiyaning Tendo shahrida o‘tkazilgan yuqori energiyali zarralar astrofizikasiga bag‘ishlangan anjumanda rasman taqdim etildi.
Hozircha ushbu hodisa to‘liq tasdiqlangan kashfiyot hisoblanmasa ham, u koinotning tuzilishi haqidagi tasavvurlarimizni o‘zgartirib yuborishi mumkin. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, aniqlangan signalning ishonchlilik darajasi hozircha yetarli emas.
Fizika olamida biror hodisani rasmiy kashfiyot deb e’lon qilish uchun zarur bo‘lgan ko‘rsatkichdan ancha past bo‘lishiga qaramay, bu topilma kelajakdagi izlanishlar uchun muhim poydevor bo‘lib xizmat qiladi. Olimlar barcha ehtimoliy xatoliklarni inobatga olgan holda ma’lumotlarni tahlil qilishdi va natijada tushuntirish qiyin bo‘lgan yagona signalni ajratib olishdi.
Tajriba jarayoni va qurilmaning o‘ziga xosligi LUX-Zamplin detektori yer yuzasidan bir yarim kilometr chuqurlikdagi sobiq oltin konida o‘rnatilgan. Bunday chuqurlik tasodifiy emas, chunki qalin tog‘ jinslari qurilmani koinotdan keladigan va tadqiqotga xalaqit beradigan nurlanishlardan ishonchli himoya qiladi.
Qurilmaning ichida o‘n tonna o‘ta toza suyuq ksenon moddasi mavjud bo‘lib, u sirli zarralarni tutish uchun xizmat qiladi. Agar biron-bir zarracha ksenon yadrosi bilan to‘qnashsa, maxsus datchiklar kichik yorug‘lik chaqnashini qayd etadi.
Olimlar bir yildan ortiq vaqt davomida to‘plangan ma’lumotlarni chuqur o‘rganib chiqdilar. Odatda bunday izlanishlar past energiya diapazonlarida olib borilar edi, biroq bu safar kuzatuv doirasi sezilarli darajada kengaytirildi.
Natijada 248 kiloelektronvolt quvvatga ega bo‘lgan to‘qnashuv aniqlandi. Bu ko‘rsatkich olimlar o‘n yillar davomida qidirayotgan, zaif o‘zaro ta’sir qiluvchi massiv zarralar haqidagi nazariyalarga mos kelishi mumkin.
Qorong‘i materiya va kelajakdagi rejalar Qorong‘i materiya butun koinot massasining qariyb 85 foizini tashkil etadi deb ishoniladi. U yorug‘lik chiqarmaydi va uni oddiy usullar bilan ko‘rib bo‘lmaydi, biroq aynan shu modda galaktikalarni bir butun holda ushlab turuvchi ko‘rinmas kuch vazifasini o‘taydi.
Braun universiteti tadqiqotchilarining ta’kidlashicha, hozircha ushbu topilmani qat’iy ravishda qorong‘i materiya deb atashga erta, ammo bu ilmiy hamjamiyat e’tiboriga loyiq o‘ta qiziqarli hodisadir. Dunyoning boshqa nuqtalarida, xususan, Italiya va Xitoydagi yerosti laboratoriyalarida ham shunga o‘xshash tajribalar o‘tkazilmoqda, biroq hozircha faqat LUX-Zamplin loyihasi shunday natijani qayd etdi.
Ayni paytda yuzlab olim va muhandislar ushbu ma’lumotlarni qayta tekshirish va kuzatuvlarni davom ettirish bilan band. Agar kelgusi izlanishlarda ushbu signal yana takrorlansa va o‘z tasdig‘ini topsa, bu zamonaviy fizika tarixidagi eng ulkan yutuqlardan biri bo‘ladi.
