Gilgit-Baltistonda savdo yo‘li to‘silib, norozilik kuchaydi
31 iyul kuni Pokistonning strategik jihatdan shimoliy hududida joylashgan Gilgit-Baltiston mintaqasidagi tog‘li Sost shahri Xitoy va Pokiston o‘rtasidagi savdo munosabatlaridagi keskinlik markaziga aylandi. Bu haqida Zamin.uz xabar berdi.
Ushbu kuni ijtimoiy tarmoqlarda tarqalgan videolarda xitoylik fuqarolar asosiy yo‘lni to‘sib qo‘yganligi ko‘rsatilgan. So‘ngra, bir necha soat o‘tib, pokistonlik savdogarlar yo‘l o‘rtasida o‘tirib, Sostdagi immigratsiya punktida chegara orqali harakatlanishni to‘liq to‘xtatishdi.
Bu holat Gilgit-Baltistonda tobora kuchayayotgan noroziliklarning namunasidir. Mahalliy aholi bu savdo tizimini adolatsiz va ekspluatatsion deb hisoblaydi, chunki iqtisodiy foyda asosan xitoylik tomon foydasiga bo‘lmoqda, mahalliy savdogarlar esa noqulay sharoitlarda faoliyat yuritishga majbur.
Sost shahri Xunjirob dovoni orqali Pokistonni Xitoyning Shinjon viloyati bilan bog‘lovchi muhim yo‘l bo‘lib, Xitoy–Pokiston Iqtisodiy Koridori loyihasining asosiy nuqtalaridan biridir. 31 iyul kuni yuzaga kelgan kelishmovchilik natijasida xitoylik yo‘lovchilar va pokistonlik bojxona xodimlari o‘rtasida jismoniy to‘qnashuv yuzaga keldi.
Bu holat xitoylik sayyohlarda norozilik uyg‘otdi. Mahalliy savdogarlar esa bojxona tekshiruvlarining adolatsizligi va noteng savdo shartlariga qarshi norozilik namoyishlarini davom ettirib, immigratsiya punktlarida harakatlanishni to‘xtatishdi.
Vaziyatning yanada keskinlashmasligi uchun hududga qo‘shimcha xavfsizlik kuchlari yuborildi. Gilgit-Baltistonlik savdogarlar yillar davomida o‘z noroziliklarini bildirib keladi.
Ularning fikricha, Iqtisodiy koridor loyihasi mahalliy iqtisodiyotga sezilarli foyda keltirmadi. Aksincha, hudud aholisi o‘z yerlari va resurslari xorijiy manfaatlar uchun tranzit sifatida ishlatilayotganini sezmoqda.
Mahalliy biznes esa byurokratiya va noteng imkoniyatlar tufayli qiynalmoqda. Pokistonlik transport vositalari va tovarlari qattiq tekshiruvdan o‘tsa, xitoylik yuklar deyarli nazorat qilinmaydi.
Bundan tashqari, CPEC loyihalarida ishlatilayotgan ishchi kuchi asosan Xitoydan kelayotgan ishchilardan iborat bo‘lib, mahalliy aholi ish o‘rinlaridan mahrum qolmoqda. 31 iyul voqeasi bojxona nizosidan ko‘ra, hududdagi uzoq yillik nohaqlik va norozilikning ifodasidir.
Pokiston–Xitoy Savdogarlar Harakat Qo‘mitasi 21 iyuldan beri Sost Quruq Portida federal idoralar tomonidan joriy qilingan «noqonuniy soliq» yig‘imlarini bekor qilishni talab qilib, norozilikni kuchaytirdi. Ushbu yig‘imlar Gilgit-Baltistonlik savdogarlar uchun yangi soliq yukini anglatib, mahalliy savdogarlar orasida norozilikka sabab bo‘lmoqda.
Federal hukumat va tegishli idoralar masalaga loqayd munosabatda bo‘lib, noroziliklarni kamaytirish uchun aniq choralar ko‘rilmadi. Bu esa hududdagi noroziliklarning yanada kuchayishiga olib kelmoqda.
Gilgit-Baltiston strategik ahamiyatga ega hudud sifatida qaraladi, ammo u konstitutsiyaviy jihatdan noaniq maqomda qolmoqda va mahalliy aholining siyosiy va iqtisodiy manfaatlari yetarlicha himoya qilinmayapti. Xitoyning hududdagi ta’siri tobora oshib bormoqda.
Yo‘l va tunnellar qurilishi, bojxona obyektlarini boshqarish kabi sohalarda xitoylik kompaniyalar faol ishlamoqda. Ba’zi mahalliy aholi infratuzilma yaxshilanganini tan olsa-da, ko‘pchilik bu jarayonlarni iqtisodiy jihatdan o‘zlaridan chetlatilganlik va hatto begona bosqinchilik sifatida qabul qilmoqda.
31 iyuldagi to‘qnashuv xitoyliklarning hududdagi kuch muvozanatidagi ustunligini namoyon etdi va hududdagi suverenitet masalasini yana bir bor ko‘ndalang qildi. Gilgit-Baltiston hududi tarixan ko‘plab noroziliklarga guvoh bo‘lgan.
Konstitutsiyaviy maqom talablaridan tortib ekologik va iqtisodiy noroziliklargacha, mahalliy aholi o‘z fikrini qattiq ifoda qilgan. Sostdagi so‘nggi namoyishlar ham shu kontekstda qaralishi lozim.
Federal hukumatning sust javoblari noroziliklarning kuchayish
