Grenlandiya: Muzli orol global siyosat markazida
Grenlandiya uzoq vaqt davomida global siyosatda chetda qolgan hudud sifatida qaralib kelgan. Bu haqda Zamin.uz xabar berdi.
U Shimoliy Amerika va Yevropa o‘rtasidagi ulkan muzli orol bo‘lib, asosan Daniya qirolligi tarkibida avtonom hudud maqomida faoliyat yuritadi. Grenlandiyaning umumiy maydoni 2,1 million kvadrat kilometrga teng bo‘lib, aholisi 60 mingdan kam.
Hududning 80 foizi muz bilan qoplangan bo‘lsa-da, hayot asosan qirg‘oq bo‘ylab to‘plangan. Uning tashqi siyosati va mudofaa masalalari Daniya tomonidan boshqariladi.
Bu orol global siyosatda tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. Grenlandiya geografik joylashuvi sababli GIUK (Grenlandiya–Islandiya–Buyuk Britaniya) koridorini nazorat qilish imkonini beradi.
Ushbu koridor AQSH uchun strategik ahamiyatga ega bo‘lib, Ikkinchi jahon urushi davrida tranzit hudud, sovuq urush paytida esa ehtimoliy harbiy platforma sifatida ishlatilgan. Bugungi kunda Grenlandiyada AQSHning Pituqqik harbiy bazasi joylashgan bo‘lib, u raketaga qarshi mudofaa tizimlari va erta ogohlantirish radarlarini o‘z ichiga oladi.
Grenlandiya muzlarining erishi Arktikada yangi dengiz yo‘llarining ochilishi va tabiiy resurslar uchun kurashni kuchaytirgan. Rossiya va Xitoyning mintaqadagi faolligi AQSHni xavotirga solmoqda.
Sobiq prezident Donald Tramp Grenlandiyani AQSH milliy xavfsizligi uchun muhim hudud sifatida ta’riflagan va uni sotib olish niyatini bildirgan. Trampning fikricha, bu hudud AQSH yetakchiligini mustahkamlash va raqib davlatlarning Arktikadagi ta’sirini cheklash uchun zarur.
Grenlandiya tabiiy resurslarga boy, jumladan, nodir yer metallariga ega. Biroq hududning infratuzilmasi sust rivojlangan va iqlim sharoiti og‘ir.
Daniya hukumati ekologik xavotirlar sababli ayrim qazilma resurslarni qazib olishni taqiqlagan. Shunga qaramay, Tramp uchun bu orolning strategik ahamiyati iqtisodiy daromaddan ko‘ra muhimroq hisoblanadi.
Grenlandiya masalasidagi har qanday harbiy yoki siyosiy bosim NATO ichida jiddiy inqirozga olib kelishi mumkin. Daniya harbiy jihatdan AQSHga qarshi tura olmaydi, Yevropa davlatlari esa AQSH bilan ochiq ziddiyatga borishni istamaydi.
Bu holat xalqaro huquqning zaiflashishi va kuch ishlatish tamoyilining kuchayishiga olib kelishi mumkin. Grenlandiya atrofidagi mojaro dunyoning yangi siyosiy tartibotga o‘tish davrini ko‘rsatmoqda.
AQSH uchun bu hududni qo‘lga kiritish Arktikadagi ta’sirni mustahkamlash va strategik resurslarni nazorat qilish imkoniyatidir. Shu ma’noda, Grenlandiya global siyosatdagi kuchlar o‘yinining markazida turibdi.
